فرهنگ؛ زبان مشترک دو ملت ایران و روسیه
کاظم جلالی
سفیر جمهوری اسلامی ایران
در فدراسیون روسیه
روابط ایران و روسیه، رابطه‌ای صرفاً میان دو دولت همسایه نیست. پشتوانه این روابط، تاریخی طولانی از تماس، گفت‌وگو، رفت‌وآمد، تجارت، دانش، ادبیات و شناخت متقابل دو ملت است. در این میان، فرهنگ طبیعی‌ترین و ماندگارترین زبان گفت‌وگو میان ایرانیان و روس‌هاست؛ زبانی که پیش از به کارگیری از سوی سیاستمداران، شاعران، نویسندگان، هنرمندان، اندیشمندان و مردم دو سرزمین از طریق آن با یکدیگر سخن گفته‌اند.
روابط تاریخی دو کشور به بیش از پانصد سال بازمی‌گردد. از حضور ادبیات فارسی در فضای فرهنگی روسیه تا گسترش مطالعات ایران‌شناسی و آموزش زبان فارسی در دانشگاه‌های این کشور و از سوی دیگر ترجمه آثار ادبی روسی به فارسی، این ارتباط همواره یکی از پایه‌های شناخت متقابل بوده است. برای ایرانیان، نام‌هایی چون الکساندر پوشکین، لئو تولستوی، فئودور داستایفسکی و آنتوان چخوف بخش مهمی از تجربه فرهنگی چند نسل را شکل داده‌اند. در سوی دیگر، فردوسی، سعدی، حافظ، خیام و نظامی نیز در فضای فرهنگی روسیه شناخته شده هستند و ادبیات فارسی جایگاه ویژه‌ای در سنت ایران‌شناسی این کشور دارد. این رفت‌وآمد فکری نشان می‌دهد دو ملت می‌توانند یکدیگر را نه صرفاً از دریچه سیاست و اقتصاد، بلکه از مسیر فرهنگ و تجربه انسانی بشناسند.
ظرفیت‌های راهبردی و رویدادهای معاصر
این میراث تاریخی، امروز به یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های روابط ایران و روسیه در قرن بیست‌ویکم تبدیل شده است. در سال‌های اخیر، برگزاری هفته‌های فرهنگی، همکاری‌های دانشگاهی، ارتباط مراکز ایران‌شناسی و شرق‌شناسی و تبادل گروه‌های هنری، ظرفیت‌های تازه‌ای ایجاد کرده است. در سال ۲۰۲۵ میلادی، هفته فرهنگی فدراسیون روسیه در ایران برگزار شد و اکنون نیز هفته فرهنگی ایران در روسیه از سوم مهرماه آغاز شده است و تا ۱۲ مهر ادامه دارد. در چنین بستری، «روزهای فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در فدراسیون روسیه» فرصتی برای تبدیل یک سرمایه تاریخی به ظرفیت همکاری‌های آینده است. حضور هیأتی ۱۶۸ نفره متشکل از هنرمندان و نخبگان فرهنگی به‌عنوان نماد 168 دانش‌آموز شهید و معلم مظلوم مدرسه شجره طیبه میناب و همچنین برگزاری افتتاحیه در صحنه تاریخی بالشوی تئاتر مسکو، قلب فرهنگی روسیه، برای اولین‌بار و استقبال چشمگیر مردم روسیه از اجرای ارکستر ملی و حضور هنرمندان تجسمی ایران‌زمین، این رویداد را به یکی از گسترده‌ترین برنامه‌های فرهنگی ایران در روسیه تبدیل کرده است. این برنامه‌ها در چهار شهر مسکو، سنت‌پترزبورگ، کازان و آستراخان برگزار می‌شود و تنوع آن، نمایش آثار نزدیک به ۳۰ رشته هنری، اجرای موسیقی، سینما، انیمیشن، صنایع خلاق و برنامه‌های ویژه کودکان را دربرمی‌گیرد.
این رویداد، فرهنگ را از یک «برنامه جانبی» به یک «حوزه راهبردی برای شناخت و همکاری» تبدیل می‌کند. برگزاری نشست‌های دانشگاهی درباره نقش فرهنگ در تعمیق روابط، جایگاه زبان فارسی، ایران‌شناسی و میراث مکتوب، نشان می‌دهد همکاری فرهنگی تهران و مسکو از سطح عرضه متقابل فراتر رفته و به تولید دانش، ایده و پروژه‌های مشترک منجر می‌شود. در سنت‌پترزبورگ نیز همین نگاه دنبال می‌شود؛ دیدار وزرای فرهنگ دو کشور، برگزاری کمیته مشترک فرهنگی و امضای موافقتنامه تولید مشترک فیلم، نمونه‌هایی از تبدیل اشتراکات به سازوکارهای پایدار همکاری هستند.
ارزش‌های مشترک تمدنی
و مکمل‌های سیاسی
ایران و روسیه هر دو از تمدن‌هایی با حافظه تاریخی عمیق برخوردارند. در هر دو جامعه، فرهنگ بخشی از تعریف جامعه از تاریخ، هویت و جایگاه خود در جهان است. همین ویژگی، مبنایی برای گفت‌وگویی عمیق‌تر میان دو ملت است.
فرهنگ همچنین مکمل روابط سیاسی و اقتصادی است. هیچ توافق اقتصادی بدون شناخت متقابل و اعتماد اجتماعی بالفعل نمی‌شود و هیچ رابطه سیاسی پایداری از ارتباط میان ملت‌ها بی‌نیاز نیست. هرچه ایرانیان، روسیه را بهتر بشناسند و روس‌ها، ایران را بدون واسطه تجربه کنند، زمینه برای گسترش تعاملات در حوزه‌های علمی، دانشگاهی، گردشگری، رسانه‌ای، اقتصادی و فناورانه فراهم‌تر خواهد شد.
این واقعیت در شرایط کنونی روابط بین‌الملل اهمیت بیشتری دارد. جمهوری اسلامی ایران در سال‌های اخیر شاهد مواضع و اقدامات فدراسیون روسیه در مجامع بین‌المللی در حمایت از حاکمیت ملی ایران و مخالفت با توسل به زور بوده است. بویژه در جریان تجاوزات رژیم اسرائیل و آمریکا به ایران، روسیه در شورای امنیت موضعی صریح در محکومیت این اقدامات اتخاذ کرد و این حملات را مغایر با منشور ملل متحد و حقوق بین‌الملل دانست. طبیعی است که در حافظه سیاسی ایران، این مواضع مورد توجه قرار گیرد؛ اما آنچه روابط را پایدار می‌کند، پیوند میان جوامع، دانشگاه‌ها، هنرمندان، رسانه‌ها و نسل جوان دو کشور است. فرهنگ می‌تواند آنچه را در سطح سیاست آغاز شده، در سطح جامعه استمرار بخشد.
کاروان فرهنگی منادیان میناب در روسیه
برگزاری روزهای فرهنگی ایران در روسیه بخشی از یک مسیر بلندمدت است که در آن، چهار شهر میزبان، عرصه دیدار ایرانیان و روس‌ها هستند. اجرای ارکستر موسیقی ملی ایران با حضور ۶۰ هنرمند، نمایش صنایع دستی، برنامه‌های سینمایی و نشست‌های علمی، پنجره‌ای برای آشنایی مستقیم جامعه روسیه با ایران است.
در این میان، کازان جایگاه ویژه‌ای دارد. این شهر در سال ۲۰۲۶ میزبان رویدادهای مهم فرهنگی در جهان اسلام است و همزیستی تاریخی فرهنگ‌های مختلف در تاتارستان، آن را به بستری مناسب برای گفت‌وگو تبدیل کرده است. آستراخان نیز به واسطه موقعیت تاریخی در حوزه خزر، حلقه دیگری در این زنجیره است. گسترش جغرافیای برنامه‌ها به کازان و آستراخان، حامل پیامی روشن درباره ضرورت توجه به ابعاد منطقه‌ای و مردمی روابط است.
یکی از عرصه‌های تحول‌آفرین، سینما و صنایع خلاق است. توافق برای تولید مشترک فیلم و نشست‌های حرفه‌ای، امکان شکل‌گیری پروژه‌هایی را فراهم می‌کند که علاوه بر نزدیکی دو بازار، روایت‌های مشترک دو جامعه را به مخاطبان دیگر کشورها منتقل کنند. همین نگاه در حوزه دانشگاه و میراث مکتوب نیز جاری است؛ احیای «اتاق ایران» در «مؤسسه نسخ خطی شرقی» سنت‌پترزبورگ و نشست‌های زبان فارسی، سرمایه‌گذاری بر حافظه مشترک دو ملت محسوب می‌شوند.
چشم‌انداز آینده روابط فرهنگی و مردمی
امروز بیش از هر زمان به دیپلماسی فرهنگی نیاز داریم؛ دیپلماسی‌ای که بر شناخت متقابل و احترام به تنوع تمدنی استوار باشد. در جهان معاصر، بهترین راه مقابله با کلیشه‌های رسانه‌ای، ایجاد امکان دیدار مستقیم ملت‌هاست. هنرمندان، دانشمندان و دانشجویانی که در این مسیر گام برمی‌دارند، سفیران واقعی پیوند دو جامعه هستند.
ایران و روسیه امروز در مرحله‌ای هستند که ظرفیت‌های همکاری آنها بسیار فراتر از مناسبات سنتی است. براساس متن معاهده جامع مشارکت راهبردی، همکاری دو کشور هنگامی به پیوندی عمیق تبدیل خواهد شد که مردم دو کشور نیز یکدیگر را بهتر بشناسند. اینجا فرهنگ، یکی از اصلی‌ترین زیرساخت‌های آن است. معتقدیم دو ملت بزرگ ایران و روسیه با وجود تفاوت‌ها، اشتراکات فراوانی دارند که می‌توانند از آن برای ساختن آینده‌ای مبتنی بر احترام و همکاری استفاده کنند. روزهای فرهنگی ایران در روسیه، فرصتی برای دیدن، شنیدن و بهتر شناختن یکدیگر است. پیام این رویداد این است که روابط دو کشور صرفاً در پایتخت‌ها تعریف نمی‌شود؛ بلکه ریشه در اندیشه‌ها و پیوندهای عمیق مردمی دارد که در طول تاریخ شکل گرفته و پایدار خواهد ماند.
