محمد کاظمتبار دبیر بیستمین جشنواره بینالمللی تئاتر مقاومت در گفتوگو با «ایران»:
تئاتر مقاومت، ایستادگی در برابر ظلم را به صحنه میآورد
بیستمین جشنواره بینالمللی تئاتر مقاومت در شرایطی برگزار میشود که ایران تجربه تحولات و بحرانهای مهمی را پشت سر گذاشته و بخشی از تولیدات این دوره نیز تحت تأثیر رویدادهای اخیر شکل گرفتهاند. دبیر جشنواره میگوید: «مهمترین تفاوت این دوره، برگزاری آن «در بستر جنگ» و تلاش برای پرداختن به موضوعات روز جامعه در همان هنگامه وقوع آنهاست.» به گفته محمد کاظمتبار، بیش از ۷۰ درصد آثار این دوره با موضوع جنگهای اخیر مرتبط هستند. او همچنین بر تمرکززدایی، حمایت از گروههای استانی، توجه به فرم و کیفیت آثار، استمرار فعالیتها پس از جشنواره و تلاش برای ارتباط با نسل جوان تأکید دارد. در ادامه گفتوگوی «ایران» با دبیر بیستمین جشنواره بینالمللی تئاتر مقاومت را میخوانید.
بیستمین دوره جشنواره تئاتر مقاومت در شرایطی برگزار میشود که جامعه ایران تحولات مهمی را پشت سر گذاشته است. مهمترین تفاوت این دوره با دورههای گذشته از نگاه شما چیست؟
مهمترین تفاوت، برگزاری در بستر جنگ و پرداختن به موضوعات روز جامعه و البته برگزاری در بستر بینالملل است. شروع فراخوان ما مصادف با جنگ تحمیلی دوم بود. همچنین برگزاری بخش «افق مقاومت» و «امتداد مقاومت»مان نیز در بخش ابتدایی در دیماه و پایان بخش «افق» همزمان با جنگ تحمیلی سوم رخ داد. طبیعتاً دریافت آثار در شرایط جنگی اتفاق افتاد، اما با اطلاعیهها و تلاشی که دبیرخانه کرد، ما توانستیم بحث جنگ تحمیلی سوم را هم پوشش دهیم. اکنون بیش از ۷۰ درصد آثار جشنواره با موضوع جنگ تحمیلی دوم و سوم هستند.
امسال چه تغییری در تعریف یا رویکرد جشنواره نسبت به مفهوم «مقاومت» ایجاد شده است؟
طبیعتاً تلاشمان این بود که فرم را هم در نظر داشته باشیم، همانطور که در دوره گذشته این اتفاق افتاد. فرم در کنار محتوای فاخر معنا پیدا میکند. در همین دوره هم، نسبت به دوره گذشته آثار متفاوتتری را در مورد دفاع مقدس شاهد بودیم. در این دوره، ۳۵ اثر در بخش صحنهای حضور دارد و این خود گواه این اتفاق است.
در انتخاب آثار این دوره چطور تلاش کردید میان مضمون مقاومت و کیفیت دراماتیک و زیباییشناختی تعادل برقرار کنید؟
یکی از نکاتی که در این دوره انجام شد، بحث ارتباط با متقاضیان پس از قبولی متن بود. دبیرخانه در مرحله متن با آنها گفتوگو میکرد و رفتوآمد متن اتفاق میافتاد. بر همین اساس بسیاری از گروهها چند نوبت متن خود را اصلاح کردند. از طرفی روی خود فیلم اثر هم نکات محتوایی و نکات فنی به آنها ارائه میشد که پس از قبولی کار را با کیفیت بالاتری ارائه دهند.
در این دوره چه تعداد اثر به جشنواره رسید و سهم آثار حرفهای، جوان و شهرستانی چگونه بود؟
اتفاقاً مهمترین نگاهی که در دو دوره اخیر جشنواره وجود دارد، حمایت از گروههای استانها و شهرستانهاست. ما در بخش صحنهای ۳۵ اثر در ۲۳ استان کشور داریم و در بخش خیابانی، در قالب رویداد «روایت حماسه»، بیش از ۶۵ اثر در ۲۶ استان کشور داریم. نگاه ما به صورتی است که هم هنرمندان استان تشویق شوند و هم مخاطبان استان از آثار باکیفیت بهرهمند شوند.
آثاری که برای جشنواره تولید میشوند بعد از جشنواره امکان ادامه حیات دارند؟ برای ماندگاری آثار این دوره چه برنامهای دارید؟
این نگاه در همین جشنواره جاری است. آثاری که در این جشنواره منتخب میشوند، باید اجرای عمومی بروند و اجرای عمومی آنها نیز داوری میشود. این نگاه از چند منظر برنامهریزی شده است: اول اینکه تئاتر برای همه معنا پیدا کند و صرفاً به یک اجرا محدود نشود. همچنین ما نیز بتوانیم بحث گسترش مفهوم مقاومت را میان مخاطبها و مردم استانها داشته باشیم. بر همین اساس باید بگویم که در دوره گذشته ۲۷ هزار مخاطب جذب این جشنواره شدهاند.
بخش بینالملل در این دوره از جشنواره چه جایگاهی دارد؟
برگزاری بخش بینالملل در جشنواره مقاومت شاید یکی از سختترین بخشهای جشنوارههاست. علتش هم این است که به هر حال نوع نگاه برخی از کشورها به مسأله مقاومت، با نگاه ما متفاوت است. بنابراین دبیرخانه تلاش خود را انجام داده و بیش از ۱۰۰ اثر در حوزه بینالملل دریافت کرده است. مهلت ارسال هنوز هم باقی بوده و بخش بینالملل در حال انجام کار خود است. همه تلاش ما این است که بتوانیم آثار خوبی را از کشورهای دیگر نیز در این رویداد داشته باشیم. از همه مهمتر، انشاءالله پس از جشنواره بتوانیم آثار این دوره را به کشورهای دیگر صادر کنیم. به هر حال ما درگیر جنگ هستیم و هر اتفاقی میتواند رخ دهد. ما تلاشمان را در این موضوع دریغ نخواهیم کرد. امیدوارم بتوانیم شرایط کامل برگزاری این بخش را فراهم کنیم.
به نظر شما امروز وقتی از «تئاتر مقاومت» حرف میزنیم، دقیقاً از چه گونهای از تئاتر صحبت میکنیم؟ آیا هر اثری درباره جنگ و دفاع مقدس را میتوان تئاتر مقاومت دانست؟
مسأله تئاتر مقاومت، مفهوممحور است. مفهوم مقاومت، مفهومی است که دفاع مقدس، انقلاب و خیلی از اتفاقات تاریخی ذیل آن معنا پیدا میکند و از کلیدواژههایی چون مقاومت در برابر ظلم، مظلوم در برابر ظالم و مقاومت در برابر هر آن چیزی که بخواهد به انسان، جامعه و جایگاهی تحمیل شود، نشأت میگیرد. طبیعتاً این نگاه در جشنواره وجود دارد. بنابراین وجود چنین نگاهی در نمایش اهمیت پیدا میکند.
در سالهای اخیر بخشی از مخاطبان جوان با ادبیات و روایتهای کلیشهای درباره جنگ و مقاومت فاصله گرفتهاند. تئاتر مقاومت برای ارتباط با این نسل چه تغییراتی باید در زبان و فرم خود ایجاد کند؟
طبیعتاً وقتی ما با در نظر گرفتن شرایط ارزشی، به قهرمانهای شاخص، به داستانها و درامهایی که سلیقه مخاطب امروزی است، توجه کنیم، میتوانیم مخاطب را به این حوزه نزدیک کنیم. وقتی ما فرم و نو بودن اثر را در نظر بگیریم، قطعاً ارتباط بین نسل جوان و آثار مقاومت هم برقرار میشود. اگر طبق روال گذشته عمل کنیم، قطعاً خروجی لازم را نمیگیریم. نکته مهم این است که ما چگونه به نوآوری و خلاقیت رو بیاوریم که مخاطب ما را دفع نکند و از ما رو برنگرداند. از طرفی ما نسبت به مفهوم هم باید عملکرد درستی داشته باشیم و بتوانیم مفهوم را درست پوشش دهیم.
آیا فکر میکنید تئاتر مقاومت در مقطعی بیش از اندازه به بازنمایی قهرمانان و روایتهای از پیش شناختهشده وابسته شده و کمتر به پرسشها و تناقضهای انسانی پرداخته است؟
در تئاتر مقاومت، در مسأله و مفهوم مقاومت و در دفاع مقدس به اندازهای قهرمان داریم که جدا از اینکه هیچ وابستگی نداشتیم، بلکه در این سالها اکثر قهرمانانمان از پرداخت درست جا ماندهاند. یعنی ما هنوز به خیلی از شخصیتها و اتفاقات اصلی ماجراهای مقاومت تاریخی ایران، آنطور که باید و شایسته است، نپرداختهایم. بنابراین اینکه بگوییم صرفاً محدود یا وابسته به اتفاقاتی بودیم، درست نیست. اتفاقاً در تئاتر دفاع مقدس، هنرمندان آزادانه عمل کردهاند. زیرا بیش از ۹۰ درصد تولیدات در این بخش خودجوش بوده است.
چقدر در این گونه تئاتری، امکان نقد، پرسشگری و روایت متفاوت از یک واقعه تاریخی را به رسمیت میشناسید؟ آیا «مقاومت» میتواند موضوع یک تئاتر انتقادی هم باشد؟
مقاومت مفهوم صرف موضوع نیست، اما طبیعتاً آثار چالشی و آثار انتقادی را هم داشتیم. انتقاد وقتی درست باشد، باعث شکوفایی و پیشرفت شده و مسائل و شبهات جامانده را حل میکند. طبیعتاً انتقاد دور از تئاتر مقاومت نیست. مقاومت جایی شکل میگیرد که شخص، تفکر و جریانی در برابر جریان، شخص و تفکر ظالم میایستد. اصلاً ماهیت مقاومت به نوعی میتواند انتقادی باشد. در پس هر ایستادن، انتقادی به ظلم ظالم وجود دارد.
به نظر شما چرا با وجود سابقه طولانی تئاتر دفاع مقدس و مقاومت، هنوز این جریان نتوانسته به یک «جریان مستمر تولید» با مخاطب گسترده تبدیل شود؟
باید ببینیم چه گونهای از تئاتر میتواند مخاطبمحور شود و گستره وسیع و عظیمی از مخاطب را جذب کند. آیا تئاتر تفکربرانگیز، تئاتر تحملبرانگیز، تئاتری که از جریانهای فکری عمیق و فلسفی میآید، آیا این گونهها هم در زمینه جذب مخاطب موفق بودهاند؟ اتفاقاً جای این سؤال اینجاست. دستهبندیها و برچسبگذاریها شاید در مقطعی باعث فاصله مخاطب با تئاتر مقاومت و دفاع مقدس شده است. به هر ترتیب در هر گونهای برخی از آثار توانستهاند مخاطبان بسیاری را جذب کنند. تئاتر دفاع مقدس نیز از این قاعده مستثنی نیست.
آیا جشنواره تئاتر مقاومت صرفاً یک رویداد سالانه است یا قرار است تبدیل به بخشی از یک سیاست مستمر برای تولید و حمایت از تئاتر مقاومت شود؟
طبیعتاً برنامههایی که وجود دارد به صورتی است که این جشنواره به یک جریان مستمر تبدیل شود. برنامههای پساجشنوارهای این رویداد، شامل حمایت از آثار برگزیده است تا پس از اجرای جشنواره، در دستورکار قرار گیرد و امیدوارم محقق شود. بنابراین رفتهرفته این اتفاق شکل میگیرد. البته نیاز به بسترسازی خیلی عمیق و گستردهای وجود دارد.
