حامد قریب
گروه فرهنگی

آیین رسانه‌ای نمایش «قائم‌مقام فراهانی» صبح یکشنبه (۵ مهر) با حضور محمود شالویی رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، اردشیر صالح‌پور نویسنده و کارگردان نمایش «قائم‌مقام فراهانی»، ایرج راد، کاظم هژیرآزاد، اصغر همت و آتش تقی‌پور بازیگران تئاتر و سینما و جمعی از چهره‌های فرهنگی در سالن اجتماعات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی برگزار شد.
محمود شالویی، رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی در ابتدای این مراسم با اشاره به برنامه‌های مختلف این انجمن که در ۱۰۰ سال گذشته انجام شده، گفت: «در تمام این سال‌ها برنامه‌هایی برای بزرگداشت و معرفی آثار بزرگان علمی و فرهنگی کشور که بسیاری از آنها برای عموم شناخته شده هستند، داشته‌ایم. در همین راستا در جلسه شورای فرهنگ و ارشاد اسلامی که به ریاست رئیس‌جمهوری برگزار شد، موضوع برنامه‌های جدید انجمن مطرح گردید. به این ترتیب نمایش «لسان‌الغیب» در آرامگاه حافظ در شیراز اجرا شد و مورد توجه قرار گرفت.»
او ادامه داد: «بازخورد‌هایی که از اجرای آن اثر گرفتیم، نشان داد که نمایش اجرا شده اثر بسزایی در معرفی حافظ داشته است. بر همین اساس در ادامه این روند که تصمیم گرفتیم به معرفی شخصیت‌های مهم دیگری از تاریخ و فرهنگ ایران بپردازیم؛ از اردشیر صالح‌پور خواستیم درباره شخصیت قائم‌مقام فراهانی که از مفاخر بزرگ کشور است، اثری تولید کند زیرا شخصیت و تأثیر قائم‌مقام فراهانی در تاریخ و فرهنگ ما، آنچنان که شایسته بوده، شناخته نشده است.»
رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی در ادامه گفت: «به این ترتیب برای پرداختن شخصیت قائم‌مقام فراهانی، اردشیر صالح‌پور نویسندگی و کارگردانی نمایش را بر عهده گرفت و او از بازیگران شناخته‌شده کشور دعوت کرد تا در این نمایش ایفای نقش کنند.»
شالویی با اشاره به اینکه زادگاه قائم‌مقام در استان مرکزی و شهر اراک بوده است، گفت: «بیست‌وهشتم مهرماه به عنوان روز اراک نامگذاری شده است و این نمایش(در همان تاریخ) در اراک اجرا می‌شود. در تهران نیز دو هفته به اجرای این اثر می‌پردازیم.»
او در ادامه بیان کرد: «شخصیت فرهنگی و سیاسی قائم مقام فراهانی تحت تأثیر امیرکبیر تا حدود زیادی ناشناخته مانده است. در حالی که شناخت او برای تمام طبقات جامعه می‌تواند مثمر باشد. نمایشنامه «قائم‌مقام فراهانی» در قالب کتاب چاپ شده و در سطح گسترده توزیع می‌شود. در ادامه نیز اگر شهرهای دیگر از این اجرا استقبال کنند، این اثر نمایشی در سراسر کشور اجرا می‌شود.»

از «درام مفاخر» تا تئاتر مکان‌محور
اردشیر صالح‌پور، نویسنده و کارگردان این نمایش هم در ادامه این برنامه گفت: «یکی از ویژگی‌های اصلی نمایش «قائم‌مقام فراهانی»، پیوند خوردن روایت نمایشی با محل وقوع بخشی از حوادث زندگی این شخصیت است. این نمایش در باغ نگارستان تهران اجرا می‌شود؛ مکانی که در روایت تاریخی قائم‌مقام فراهانی اهمیت دارد و محل کشته‌شدن او بوده است. ما به جای تغییر دادن فضای موجود، ساختار اجرایی اثر را با ویژگی‌های همان مکان هماهنگ کرده‌ایم.»
او در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به شکل‌گیری رویکردی با عنوان «درام مفاخر» در انجمن آثار و مفاخر فرهنگی گفت: «تعلق تئاتری رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی زمینه شکل‌گیری این رویکرد را فراهم کرده است. این شیوه می‌تواند امکان تازه‌ای برای معرفی مفاخر فراهم کند؛ به این معنا که روایت شخصیت‌های تاریخی تنها به سالن‌های معمول نمایش محدود نماند و در مکان‌هایی که با زندگی، آثار یا حوادث مرتبط با آنان پیوند دارند نیز ارائه شود.»
این کارگردان گفت: «نمایش مفاخر می‌تواند در کنار روایت هنری، با خاطرات، مخاطرات و مکان‌های مرتبط با شخصیت‌های تاریخی نیز پیوند بخورد و حتی زمینه‌ای برای توجه بیشتر به ظرفیت‌های فرهنگی و گردشگری این مکان‌ها فراهم کند. بنابراین نمایش قائم‌مقام را نه در تئاتر شهر، تالار وحدت و سنگلج که در محل کشته شدن او اجرا می‌کنیم. این موضوع رویکرد ما در تئاتر مفاخر است که به سیره، احوالات، خاطرات و مخاطرات مشاهیر و مفاخر می‌پردازد. لازم است بگویم که در طول تولید نمایش به لحاظ تاریخی، تکنیکی و فنی از مشاوره اصغر همت، آتش تقی‌پور، کاظم هژیرآزاد و ایرج راد استفاده کرده‌ام و از این رو از ایشان تشکر می‌کنم.»
صالح‌پور در بخش دیگری از صحبت‌هایش گفت: «از دهم تا ۲۵ مهر در باغ نگارستان، این نمایش اجرا می‌شود و بیشتر جنبه پرفورمنس دارد. ما برای این اثر شش ماه تحقیقات داشتیم و ۲۳ منبع تاریخی را مطالعه کردیم و بر اساس این‌ موارد، متن اثر در شش ماه نوشته شد و نزدیک به سه ماه از حیث اجرایی درگیر کار هستیم. قائم مقام فراهانی از نوابغ کشور است، زیرا به گفته شفیعی کدکنی بعد از سعدی، او کسی است که توانسته مسیر سعدی را دنبال و به ادبیات ایران خدمت کند.»
صالح‌پور در پایان گفت: «او بیش از دوهزار بیت سروده است و جزو پیشگامان خوشنویسی در کشور به شمار می‌آید. همچنین به زبان عربی تسلط داشته و بسیاری از اشعارش به این زبان است. با این همه، قائم مقام فراهانی آن‌گونه که باید شناخته نشده است. در حالی که وقتی امیرکبیر از او صحبت می‌کند، او را مولا و سرور خود خطاب کرده و خود را شاگرد قائم مقام می‌داند. بنابراین، از این حیث، شخصیت قائم مقام برای ما بسیار حائز اهمیت است.»

ضرورت بازشناسی مفاخر در میان نسل جدید
ایرج راد، بازیگر و پیشکسوت تئاتر نیز در این نشست با اشاره به وضعیت معرفی بزرگان کشور گفت: «جامعه امروز، به‌ویژه کودکان و جوانان، آشنایی کافی با بسیاری از شخصیت‌های فرهنگی و تاریخی ندارند. در گذشته بخش‌هایی از آثار سعدی در کتاب‌های درسی وجود داشت و از این طریق، نسل‌های مختلف با بزرگان ادبی و فرهنگی آشنا می‌شدند. معرفی مفاخر و آثار آنان باید با شیوه‌های مختلف دنبال شود و این موضوع تنها به یک شکل از فعالیت فرهنگی محدود نماند.»
این بازیگر پیشکسوت همچنین به کمرنگ شدن مفاهیم فرهنگی و تاریخی در برخی تولیدات رسانه‌ای اشاره کرد و خواستار توجه بیشتر به آثار ادبی همچون «گلستان» سعدی و «شاهنامه» فردوسی شد و گفت: «هر اندازه برای معرفی فرهنگ ایران و بزرگان این سرزمین تلاش شود، باز هم این تلاش کافی نیست.» 
او در بخش دیگری از صحبت‌هایش همچنین بر اهمیت حضور فرهنگ ایرانی با شناسنامه و هویت خود در جامعه جهانی تأکید کرد و گفت: «آشنایی نسل جدید با بزرگان و آثار فرهنگی کشور، بخشی از توجه به تاریخ و داشته‌های فرهنگی ایران است و باید مورد توجه قرار گیرد.»

بــــرش

قائم‌مقام و امیرکبیر؛ دو شخصیت متفاوت

کاظم هژیرآزاد، بازیگر نمایش «قائم‌مقام فراهانی» نیز در این نشست گفت: «پس از برعهده گرفتن نقش قائم‌مقام و مطالعه و بررسی ابعاد مختلف شخصیت او، جایگاه و اهمیت او در سپهر فرهنگی، ادبی و اجتماعی ایران برای من بیشتر واضح و روشن شد.» او همچنین با اشاره به اینکه گاه در روایت‌های تاریخی و آثار نمایشی شخصیت قائم‌مقام فراهانی و امیرکبیر با هم درآمیخته می‌شود، تأکید کرد: «این دو، دو شخصیت متفاوت تاریخی هستند و پرداختن به زندگی و نقش هر یک نیازمند شناخت مستقل از آنان است. اتفاقی که باید بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد.»  نمایش «قائم‌مقام فراهانی» به نویسندگی و کارگردانی اردشیر صالح‌پور و تهیه‌کنندگی انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تلاشی برای ارائه روایتی نمایشی از چهار سال پایانی زندگی قائم‌مقام است؛ روایتی که بر پایه مطالعه نامه‌ها و منابع تاریخی شکل گرفته و اجرای آن در باغ نگارستان تهران، یعنی در مکانی مرتبط با بخشی از سرگذشت قائم‌مقام، به ساختار و شیوه اجرای آن ویژگی مکان‌محور نیز داده است.