ندا سیجانی
گروه فرهنگی

از کودکی و آغاز مسیر موسیقی‌تان بگویید. چه شد که وارد هنرستان عالی موسیقی شدید؟
متولد سال ۱۳۲۴ هستم و در یکی از روستاهای خوش ‌آب‌وهوای ساوه به دنیا آمدم. سه‌ ساله بودم که همراه خانواده به تهران مهاجرت کردیم. بعد از گذراندن دوران ابتدایی، در سال ۱۳۳۷ وارد هنرستان عالی موسیقی شدم. آن زمان آقای غریب ریاست هنرستان را برعهده داشت. فعالیت موسیقایی‌ام را با ساز ترومپت و زیر نظر آقای هندسی که از نظامیان بود، آغاز کردم. سال ۱۳۴۴ دیپلم گرفتم و بعد در ارکستر سمفونیک تهران به رهبری حشمت سنجری، نوازندگی کردم. آن زمان ارکستر به نوازنده ساز هورن هم نیاز داشت و حدود دو ماه با این ساز در ارکستر سمفونیک فعالیت کردم. سال ۱۳۴۵ وارد دانشگاه پلیس شده و در آنجا استخدام شدم و در کنار فعالیت نظامی، کارم را در ارکستر نیز ادامه دادم.

خاطره‌ای از آن سال‌ها و فعالیت در ارکستر سمفونیک تهران و تالار وحدت دارید؟
بله. جالب است بدانید زمانی که به همراه ارکستر فعالیت می‌کردیم، تالار وحدت هنوز در حال ساخته شدن بود و در سال ۱۳۴۶ افتتاح شد. من آن زمان دانشجوی دانشگاه پلیس بودم و برای آموزش‌های موسیقی به هنرستان می‌آمدیم.

خودتان علاقه‌مند به دانشکده پلیس بودید؟ چه شد که مسیر نظامی را انتخاب کردید؟
حساب آینده‌ام را کردم. شاید یکی از دلایلش این بود که احساس می‌کردم آن زمان به موسیقی آن‌طور که باید توجه نمی‌شود و ارزش لازم را برای آن قائل نیستند؛ به همین دلیل ترجیح دادم در موسیقی نظامی فعالیت کنم. آن زمان که در دانشگاه پلیس بودم، با ایرج صهبایی و مهدی جامعی هم‌دانشجو بودیم. ایرج ترومبون می‌نواخت و به آهنگسازی علاقه‌مند بود و مهدی جامعی فلوت می‌زد. این دو نفر بورسیه فرانسه شدند و برای ادامه تحصیل از ایران رفتند و در واقع از اولین افرادی بودند که از این امتیاز استفاده کردند. من در دانشگاه پلیس ماندم، اما در تمام این سال‌ها با ایرج در ارتباط بودم و هنوز نامه‌های آن دوران را به یادگار نگه داشته‌ام. بعد از انقلاب نیز او به ایران آمد. آن زمان من درجه سرگردی داشتم.

در آن سال‌ها وضعیت ارکستر سمفونیک و اپرا چگونه بود؟
پس از رفتن حشمت سنجری از ارکستر سمفونیک، فرهاد مشکات مسئولیت ارکستر را برعهده گرفتند. ارکستر اپرا هم کاملاً مجزا از ارکستر سمفونیک فعالیت می‌کرد. آن زمان چون ستوان دوم بودم، صبح‌ها نمی‌توانستم به ارکستر بیایم و بعدازظهرها هم ارکستر اپرا برپا بود که حدود ۸۰ درصد نوازندگانش خارجی بودند. من در دانشکده پلیس به‌عنوان ناظم موزیک فعالیت می‌کردم و بعدها معاونت موزیک را برعهده گرفتم و برای موسیقی شهربانی بسیار کار کردم. سال ۱۳۵۰ مسابقه‌ای بین گروه‌های موسیقی مرکز برگزار شد. با تمرین‌هایی که با دسته موزیک شهربانی داشتیم، گروه را تقویت کردیم و توانستیم در این مسابقه موفق باشیم. همان زمان نامه‌ای از ستاد مشترک ارتش ابلاغ شد که در آن اعلام شده بود دسته موزیک گارد جاویدان، دانشکده افسری، نیروی هوایی و شهربانی جزو دسته‌های منتخب و برگزیده هستند. این انتخاب برای شهربانی اتفاق مهمی بود.

درباره فعالیت‌های موسیقی شهربانی در آن دوره چه خاطراتی دارید؟
فرماندهی داشتیم به نام شریف‌اعلم که درجه سرهنگی داشت. البته سال ۱۳۲۹ با درجه استواری، این دسته موزیک را تشکیل داده بود. سواد کلاسیک موسیقی نداشت، اما زحمات زیادی کشید. ما هم خودمان به ‌صورت جدی این گروه را پیش بردیم.
برنامه‌ای هم با عنوان «کارازل» داشتیم. موسیقی‌هایی آماده می‌کردیم و دانشجویان نیز برنامه‌های ورزشی و نمایشی آماده می‌کردند و همراه با موسیقی اجرا می‌شد. تمام حرکاتشان با موسیقی هماهنگ بود. این برنامه سال‌ها ادامه داشت و تقریباً از تیرماه کارمان را شروع می‌کردیم تا برای نهم آبان آماده باشیم. در این مدت کارهای بسیاری ساختم و تنظیم کردم.

بعد از انقلاب و در دوران جنگ نیز فعالیت موسیقایی داشتید؟
بله. بعد از انقلاب سرودهای انقلابی بسیاری را تنظیم کردم. کاری در سالگرد شهید صیاد شیرازی ساختم با عنوان «صیاد دل‌ها» که محمد گلریز آن را خواند. یک کنگره نماز هم برگزار شد و برای آن برنامه نیز سرودی ساختم که مهرداد کاظمی خوانندگی آن را برعهده داشت. مارش‌های نظامی بسیاری نیز ساختم و تنظیم کردم. دسته موزیک شهربانی بعد از انقلاب هم یکی از بهترین دسته‌های موزیک بود، چون من در کار موسیقی بسیار حساس بودم. در دوران جنگ نیز کارهای بسیاری برای بدرقه رزمندگان یا استقبال از شهدای جنگ ساختیم. در آن دوران ارکستر سمفونیک تهران نیز در جبهه‌های جنگ فعالیت داشت. تمام تلاش ما این بود که تا جایی که در توان داریم، کارمان را به‌درستی انجام دهیم و همپای رزمندگان جنگ حرکت کنیم.
به‌طور کلی از چه سالی به شکل جدی وارد موسیقی نظامی شدید؟
بعد از دریافت مدرک لیسانس از هنرستان موسیقی، در سال ۱۳۴۸ به موسیقی نظامی رفتم و در آنجا هم مدرک لیسانس دریافت کردم. کار اصلی‌ام همان دانشگاه پلیس و سرپرستی دسته موزیک بود و بعدها ناظم و سپس معاون موزیک شدم. زمانی که انقلاب شد، درجه سروانی داشتم و بعد سرگرد، سرهنگ و در نهایت سرهنگ‌تمام شدم. سال ۱۳۷۰ که ژاندارمری، شهربانی و کمیته ادغام شدند و نیروی انتظامی تشکیل شد، درجه سرتیپی گرفتم. در طول تاریخ موسیقی ایران، من دومین نفری بودم که این درجه را دریافت کردم. نفر اول سالار معزز بود که قبل از انقلاب این درجه را گرفت. او یکی از موزیسین‌های بسیار خوب بود و بعدها نظامی شد.

در دانشگاه پلیس چه فعالیت‌های موسیقایی مهمی انجام می‌شد؟
یکی از کارهای مهمی که در دانشگاه پلیس انجام می‌گرفت، تمرین گروهی یا انفرادی با درجه‌دارانی بود که کار موزیک انجام می‌دادند. برنامه‌های گروهی بیشتر مربوط به مراسم صبحگاه و شامگاه دانشگاه بود و در کنار آن، برنامه‌های مناسبتی و متفرقه موسیقی هم داشتیم؛ مانند مراسم ۲۸ مرداد؛ برنامه بسیار سنگینی بود.

موسیقی نظامی در ایران سابقه تاریخی طولانی دارد. درباره پیشینه آن چه می‌دانید؟
تا قبل از سال ۱۳۰۰ دانشگاه نداشتیم. سال ۱۲۳۵ ناصرالدین‌شاه چند دسته موزیک برای تشریفات خود راه‌اندازی کرد و بعد از سال ۱۲۴۷ موسیو لومر از فرانسه آمد و دسته‌های موزیک را تربیت کرد. یکی از کارهای خوبی که برای موسیقی انجام شد، تأسیس دارالفنون بود.
سالار معزز یکی از شاگردان خوب لومر بود و درجه سرتیپی داشت و پسرش، همایون نیز راه پدر را ادامه داد.
در سال‌های فعالیت‌تان چه اجراهای مناسبتی مهمی داشتید؟
اسفندماه سال ۱۳۷۰ که درجه سرتیپی گرفتم، دیگر فرمانده موزیک نبودم. یکی از شاگردانم، علی‌اکبر کردبچه که درجه سرهنگی داشت، فرمانده موزیک بود و من ریاست تمامی موزیک‌های نیروی انتظامی را برعهده داشتم و بر تمرین‌های آنها نیز نظارت می‌کردم. یکی از برنامه‌های مهم آن دوره، جشنواره موسیقی دفاع مقدس بود که سال ۱۳۷۱ به دعوت معاون هنری بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس برگزار شد. دور اول این جشنواره در شش استان برگزار شد و جنبه مسابقه‌ای نداشت.
برنامه دیگری هم در سوم خرداد همان سال با همت بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس به مدیریت من، به مدت هفت شب با بهترین درجه‌داران موزیک، متشکل از نیروی هوایی، نیروی دریایی، نیروی انتظامی و دژبان در تالار وحدت برگزار شد. دراین برنامه هنرمندانی از نیروی سپاه با لباس فرم خودشان در گروه کر اجرا و حضور داشتند و برنامه بسیار خوبی شکل گرفت. در این برنامه 60 نفراز بهترین‌های نیروی انتظامی را در قالب نوازنده و ۳۰ نفر به‌عنوان اعضای کر انتخاب کردیم. برای اجرا، قطعه «خرمشهر عزیز» ساخته زعیمی‌نیکو به رهبری سرهنگ «قادری» را اجرا کردیم. جالب است بدانید برای اولین‌بار سرلشکر «سیدحسن فیروزآبادی» -‌رئیس‌ ستاد کل نیروهای مسلح‌- به همراه «مهدی چمران» که رئیس بنیاد حفظ آثار و معاون فرهنگی ستاد کل نیروهای مسلح بود، به تماشای این اجرا آمدند.
بعد از این اجرا، زعیمی‌نیکو قطعه «حر و حضرت عباس» را ساخت و در روز اربعین به‌ صورت اجرای نمایشی همراه با موسیقی در فرهنگسرای بهمن اجرا کردیم. همچنین قطعه «اشک افشان» صادق آهنگران و اثری از هوشنگ کامکار را هم اجرا کردیم. به نظر خودم یکی از بهترین برنامه‌هایی بود که آن زمان اجرا شد.
 بعد از این برنامه (سال ۱۳۷۲) دومین جشنواره موسیقی دفاع مقدس را برگزار کردیم. این برنامه، هم در تهران بود و هم در اهواز که در کنار گروه‌های موسیقی نواحی و سنتی، فقط گروه‌های نظامی در بخش مسابقه شرکت کردند. جشنواره سوم هم در اصفهان برگزار شد و یک دوره هم در یزد و تمامی شهرهای این استان اجرای برنامه داشتیم و برای جشنواره هفتم هم به شیراز رفتیم که مدیریت آن را سید جواد هاشمی برعهده داشت. جشنواره هفتم در سه بخش بود که بخش سرود آن در تهران برگزار شد و قسمت اجرای موسیقی و نوحه‌خوانی آن در شیراز بود.
 
در کنار فعالیت اجرایی، تدریس موسیقی هم داشتید؟
بله. از سال ۱۳۷۷، یعنی زمانی که بازنشسته شدم، در هنرستان موزیک دانشگاه علوم انتظامی تدریس می‌کردم. بعد از آن به هنرستان موسیقی پسران به‌عنوان استاد ترومپت دعوت شدم. یکی از بهترین شاگردانم امید حاجیلی بود که هفت سال شاگرد من بود. باید بگویم بهترین نوازندگان ترومپت در ایران، شاگردان من در هنرستان موسیقی پسران بودند. سال ۱۳۸۴ نیز در هنرستان دختران تدریس کردم و از سال ۱۳۹۰ در دانشگاه هنر کرج مشغول به تدریس شدم. تعدادی شاگرد هم داشتم که علاقه‌مند بودند افسر شوند. آنها دوره می‌دیدند و بورسیه ارتش بودند و برای کلاس موسیقی نزد ما می‌آمدند، اما متأسفانه سواد موسیقی‌شان کم بود. همیشه به آنها می‌گفتم شما می‌خواهید فردا به‌عنوان افسر موزیک در این دسته‌ها کار کنید، بنابراین باید با موسیقی کاملاً آشنا باشید.

ابتدای صحبت‌هایتان اشاره‌ای داشتید به اینکه به دلیل احساس کم‌توجهی به موسیقی وارد دانشگاه پلیس شدید. با توجه به اینکه موسیقی نظامی شاید کمتر مورد حمایت قرار بگیرد، از انتخاب این مسیر پشیمان نیستید؟
پدرم صددرصد مخالف بود؛ ایشان نظامی بود و سال ۱۳۴۴ بازنشسته شد و من همان سال وارد دانشگاه پلیس شدم. تمرین‌هایمان را در هنرستان موسیقی انجام می‌دادیم. من از روز اولی که به موسیقی نظامی رفتم، پشیمان بودم و هنوز هم هستم! شاید به این دلیل که این کار با طبع من سازگار نبود. با اینکه این انتخاب را دوست نداشتم، اما کارم را به‌خوبی انجام دادم.

چه سازهایی در موسیقی نظامی مورد استفاده قرار می‌گیرند و تفاوت آنها با ارکستر سمفونیک چیست؟
در ارکستر سمفونیک، ترومپت، کلارینت و فلوت داریم، اما تفاوت در نت‌هایی است که نواخته می‌شود. در مارش‌های نظامی، نت‌ها ساده‌تر هستند، اما در ارکستر سمفونیک قطعات سنگین‌تر است. من چهار سال در ارکستر سمفونیک ساز می‌زدم و ۹ سال هم در ارکستر اپرا فعالیت کردم. سازهای نظامی و ارکستر سمفونیک، ربع‌ پرده ندارند. البته گاهی قطعه ایرانی می‌نویسند که در آن، تار هم نواخته می‌شود، اما تار کلاسیک ربع ‌پرده ندارد. بعد از انقلاب نیز اجراهای بسیاری با این محتوا و تنظیم نوشته و اجرا شد.

تعریف شما از موسیقی نظامی چیست؟ آیا این‌گونه موسیقی تنها برای مراسم تشریفاتی اجرا می‌شود؟
موسیقی نظامی می‌تواند به جای ارکستر سمفونیک هم کار کند. ما بعد از انقلاب چندین‌بار در تالار وحدت کنسرت برگزار کردیم. یکی از قطعاتی که در دسته‌های موزیک اجرا می‌شود، قطعه «کسروی» است که حتی پیش از انقلاب می‌خواستم آن را در برنامه چهارم آبان اجرا کنم. نت آن را از مصطفی کسروی گرفتم و برای دسته‌های موزیک تنظیم کردم و در حال حاضر همه دسته‌های موزیک، این قطعه را می‌نوازند. نام کلی آن «شوشتری» است، اما چون آهنگ برای کسروی بود، ما به آن قطعه «کسروی» می‌گوییم؛ قطعه سنگینی است و تمرینش هم سخت است، اما خودم آن را برای موزیک تنظیم و اجرا کردم. البته باید بگویم اطلاعات و دانش بچه‌های موزیک کم است. طی بازدیدهایی که از ستاد مشترک ارتش یا ستاد کل داشتم، گزارش می‌دادم که موزیک‌های ما ضعیف هستند و علت آن آموزش کم است؛ به همین دلیل کسانی که فرمانده موزیک می‌شوند باید نسبت به موسیقی حساسیت داشته باشند و به همان نسبت تمرینات بیشتری هم انجام شود.

شما در تشریفات و برنامه‌های رسمی نیز اجراهای متعددی داشته‌اید. از این بخش از فعالیت‌تان بگویید.
بله. یکی از برنامه‌هایی که داشتیم، استقبال و بدرقه نخست‌وزیرهای کشورهای مختلف بود. به فرودگاه می‌رفتیم، سلام نظامی آن کشور و سلام نظامی کشور خودمان را تمرین و اجرا می‌کردیم. پیش از انقلاب اجراهای رسمی متعددی داشتم، بعد از انقلاب هم به حسینیه جماران رفتیم و مقابل امام خمینی(ره) برنامه اجرا کردیم. یک برنامه هم در دانشگاه پلیس داشتیم که مهدی بازرگان آمده بود. زمانی که موزیک را رهبری می‌کردم، لباس شخصی به تن داشتم.
در گذشته برای آموزش موسیقی نظامی دوره‌های آموزشی طولانی‌تری وجود داشت. این آموزش‌ها چه اهمیتی داشتند؟
در کتاب روح‌الله خالقی بخشی به موسیقی نظامی پرداخته شده و در کتابی که برای ملاح است نیز اشاره شده که برای دسته موزیک پنج سال دوره آموزشی می‌گذاشتند. یعنی قبل از سال ۱۳۰۰ هر کسی می‌خواست وارد این دسته‌ها شود، پنج سال آموزش می‌دید و بعد وارد دسته موزیک می‌شد. کسانی هم که می‌خواستند فرمانده شوند، هشت سال دوره می‌دیدند. اما امروز نهایتاً ممکن است یک سال دوره آموزشی برگزار شود. من همیشه می‌گویم باید کار کنیم تا بتوانیم مسئولان را جذب کنیم. حرف من این است که باید خودمان حرکت کنیم تا بتوانیم امتیاز بگیریم. من خودم برای موزیک خیلی زحمت کشیدم و ۶۵ سال است که در موسیقی هستم.

به نظر شما کدام کشورها بیشترین اهمیت را برای موسیقی نظامی قائل هستند؟
انگلیس، فرانسه، ایتالیا، آلمان و کشورهای دیگر. آنها موسیقی نظامی را بسیار زیبا اجرا می‌کنند. یکی دو بار هم دسته‌های موزیک نظامی ارتش، خارج از ایران اجرای برنامه داشته‌اند.

آیا قطعات موسیقی نظامی در نیروی هوایی، نیروی زمینی، ارتش یا سپاه با یکدیگر متفاوت است؟
بله، همه یکی نیستند. یک‌سری قطعات، مانند موسیقی صبحگاه ثابت هستند، اما قطعات مجزا یا سرودهایی نیز اجرا می‌کنند که یا خودشان ساخته‌اند یا از قبل وجود داشته است. ما قبل از انقلاب موسیقی کلاسیک را هم با دسته موزیک نظامی کار می‌کردیم. موسیقی نظامی با ارکستر سمفونیک نیز قابل مقایسه است. برای مثال، سرود «برخیزید» و سرود «۱۲ فروردین» را برای موسیقی نظامی تنظیم کردم.

برای اینکه موسیقی نظامی بیشتر دیده و شنیده شود، چه باید کرد؟
باید در این زمینه بسیار کار کرد. آموزش موسیقی نظامی در کل کشور باید حداقل سه سال باشد؛ کاری که نیروی زمینی قبل از انقلاب انجام داد.

ارزیابی شما از آموزش موسیقی نظامی به‌عنوان یک ژانر موسیقی در هنرستان‌ها چیست؟
چند وقت پیش در هنرستان جلسه‌ای داشتیم. دوستان پیشنهاد می‌کردند شاگردان کلاس نهم و دهم که به موسیقی نظامی علاقه دارند، در هنرستان دوره ببینند و کلاس‌هایشان را بگذرانند و بعد از دریافت دیپلم به‌عنوان نوازنده وارد موزیک ارتش شوند. اگر این اتفاق بیفتد، بسیار خوب است. البته در حال حاضر با کمبود افسر موزیک مواجه هستیم؛ به همین دلیل معتقدم هنرجویان فارغ‌التحصیل هنرستان که مدرک دیپلم دارند، با بورسیه ارتش به دانشگاه هنر بروند و چهار سال دوره ببینند و بعد به‌عنوان افسر موزیک یا رهبر گروه فعالیت کنند. البته فکر نمی‌کنم کسی چندان مشتاق این موضوع باشد. در واقع من آخرین نفری هستم که از هنرستان موسیقی وارد نظام شدم. بعد از من، دیگر کسی وارد این مسیر نشد. من نظام را دوست داشتم.

برای ساخت یک مارش نظامی، آهنگساز باید چه استانداردهایی را رعایت کند؟
اولاً باید سازها را بشناسد تا بتواند سازهای نظامی را به‌درستی تنظیم کند. نکته دیگر این است که همه می‌توانند برای موزیک نظامی آهنگ بسازند، فقط باید سازها و این نوع موسیقی را بشناسند. خود من سرود و مارش‌های بسیاری ساختم؛ مانند سرود دفاع مقدس «صیاد شیرازی.»

به‌عنوان یک هنرمند بازنشسته و باتجربه در این حوزه، مهم‌ترین خواسته‌تان چیست؟ دوست دارید حاصل این همه سال تلاش چه اتفاقی باشد؟
تنها چیزی که برای پیشرفت دستگاه موزیک لازم می‌دانم، بالا بردن سطح آموزش است. امیدوارم کاری که هنرستان می‌خواهد انجام دهد، درست پیش برود و هنرجویان مستعد هنرستان را به دسته‌های موزیک ببرند. باید آموزش را در دسته‌های موزیک افزایش داد تا از سوی دیگر سواد افسران موزیک هم بالا برود. من تلاش زیادی کردم؛ در ستاد مشترک ارتش و ستاد کل پیگیر بودم تا وضعیت موزیک نظامی ارتقا پیدا کند. با صداقت کار کردم و تمام تلاشم را برای پیشرفت این حوزه انجام دادم.

موسیقی نظامی در جامعه ما چه جایگاهی دارد و مردم چقدر با این‌گونه موسیقی آشنا هستند؟
تقریباً باید بگویم هیچ شناختی از آن ندارند. حتی برخی از مردم نمی‌دانند وقتی مقاماتی از کشورهای مختلف به ایران می‌آیند، موسیقی نظامی در مراسم استقبال از آنها اجرا می‌شود. شاید بهتر باشد بگویم مردم موسیقی نظامی را دوست ندارند؛ شاید هم علتش این باشد که گوششان با آن آشنا نیست. ما خیلی تلاش کردیم این موسیقی را به سالن‌ها ببریم و چندین مرتبه در تالار وحدت برنامه اجرا کردیم و خودم هم رهبری کردم، اما چون این اجراها ادامه پیدا نکرد، ارتباط با مخاطب هم شکل نگرفت. اگر مردم استقبال کنند، این موسیقی هم می‌تواند جایگاه بهتری پیدا کند. خودم هم تا آنجا که توانستم، تلاش کردم موسیقی‌ام خوش‌صدا و به قولی مردم‌پسند باشد؛ نتیجه‌اش هم همین بود که چند‌بار در تالار وحدت و جشنواره‌های مختلف برنامه اجرا کردیم.
 

موسیقی نظامی در کشورهای دیگر چه جایگاهی دارد و به لحاظ سیاسی و اجتماعی چقدر مورد استفاده قرار می‌گیرد؟
موسیقی نظامی در کشورهای مختلف متفاوت است. وقتی موسیقی نظامی آنها را گوش می‌کنید، احساس می‌کنید ارکستر سمفونیک می‌نوازند و حتی به نظر من، موسیقی نظامی آنها از ارکستر سمفونیک‌شان هم بهتر است. اما در کشور ما کسانی که این کارها را اجرا می‌کنند، چندان سواد موسیقایی ندارند و تمرینات کافی نداشته‌اند. بنابراین به دلیل پایین بودن سطح آموزش و تمرین، تقریباً همه دسته‌های موزیک، بجز مدرسه نوجوانان ارتش، ضعیف هستند؛ آنجا هم به دلیل آموزش بهتر، وضعیت متفاوت است.