«ایران» به مناسبت هفته سالمند از ضرورت بازنگری در سیاستهای این حوزه گزارش میدهد
سالمندی بحران نیست آماده نبودن مشکلساز است
سهم جمعیت بالای ۶۰ سال تا سال ۱۴۳۰ به ۳۳ درصد میرسد
سالمندان حدود 14 درصد کل جمعیت کشور را تشکیل میدهند. بر اساس آمار اعلامشده از سوی رئیس سازمان بهزیستی، جمعیت سالمندان ایران در حال حاضر حدود 10 میلیون و 350 هزار نفر است. اما اهمیت این عدد زمانی بیشتر مشخص میشود که بدانیم بر اساس پیشبینیهای اعلامشده، سهم جمعیت بالای 60 سال تا سال 1430 میتواند به 33 درصد برسد. به این ترتیب، سالمندی دیگر موضوعی مربوط به آینده نیست؛ ایران همین امروز در میانه یک تغییر مهم جمعیتی قرار دارد. همزمان با هفته گرامیداشت و تکریم سالمندان که از چهارم تا دهم مهرماه برگزار میشود، شعار «عصر زندگی طولانیتر؛ بازاندیشی در نظامها برای زندگی بهتر» انتخاب شده است؛ شعاری که بر ضرورت بازنگری در نظامهای اجتماعی، اقتصادی، سلامت، رفاهی و شهری متناسب با افزایش طول عمر تأکید میکند. در این هفته، توجه به موضوع سالمندی جمعیت و ضرورت آمادهسازی ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و درمانی کشور برای افزایش طول عمر بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده است. رئیس دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور با تأکید بر اینکه «خود سالمندی بحران نیست»، معتقد است:« آنچه میتواند سالمندی جمعیت را به بحران تبدیل کند، آماده نبودن ساختارهای کشور برای مواجهه با این تغییر جمعیتی است.»
سالمندی
دیگر یک مسأله آینده نیست
سالهاست درباره روند افزایش سالمندی جمعیت هشدار داده میشود، اما در حال حاضر ابعاد این تغییر جمعیتی ملموستر شده است. افزایش امید به زندگی از یک سو و کاهش موالید از سوی دیگر، ساختار سنی جامعه را تغییر داده است.
این تغییر فقط افزایش تعداد سالمندان نیست، این شرایط به معنای تغییر نیازهای جامعه است. جامعهای که تعداد سالمندان آن افزایش پیدا میکند، به خدمات درمانی، توانبخشی، مراقبت در منزل، حملونقل مناسب، فضاهای شهری قابل دسترس، حمایتهای اجتماعی و برنامههای تازه برای مشارکت سالمندان نیاز خواهد داشت.
مجید فولادیان رئیس دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور با اشاره به افزایش طول عمر انسانها، آن را یکی از دستاوردهای توسعه میداند و به «ایران» میگوید: «طولانیتر شدن عمر انسان در اصل یک دستاورد توسعه است. مسأله این است که آیا ساختارهای اجتماعی و اقتصادی ما هم به همان اندازه که طول عمر مردم افزایش پیدا کرده، تغییر کردهاند یا نه؟» او درباره میزان تحقق اهداف سند ملی سالمندان میگوید: «باید درباره سند ملی سالمندان منصفانه صحبت کنیم. تدوین این سند در زمان خودش اتفاق بسیار مهمی بود، چون برای اولین بار تلاش شد سالمندی از یک مسأله صرفاً حمایتی خارج و بهعنوان یک موضوع ملی و بینبخشی دیده شود.»
با این حال، به گفته فولادیان، همه اهداف این سند محقق نشده است. او یکی از مشکلات اصلی را فاصله میان تدوین سند و اجرای آن عنوان میکند و میگوید: «در بعضی حوزهها اقداماتی انجام شده، اما سند به یک برنامه عملیاتی منسجم با مسئول مشخص، زمانبندی، شاخص قابل اندازهگیری و منابع مالی پایدار تبدیل نشده است.» فولادیان میگوید: «وقتی دهها دستگاه در یک موضوع مسئولیت دارند اما سازوکار الزامآور برای هماهنگی، گزارشدهی و ارزیابی وجود ندارد، طبیعی است که بخشی از اهداف روی کاغذ باقی بماند.»
ضرورت بازنگری
در سند ملی سالمندان
رئیس دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور تغییر شرایط جمعیتی و ظهور مسائل جدید در حوزه سالمندی را از دلایل ضرورت بازنگری در سند ملی سالمندان توصیف میکند و میگوید: «شرایط کشور نسبت به زمان تدوین سند تغییر کرده است. هم سرعت سالمندی بیشتر خودش را نشان داده، هم مسائل جدیدی مثل مراقبت طولانیمدت، تنهایی سالمندان، سالمندان تنها، فناوری، اقتصاد نقرهای، اشتغال در دوره سالمندی و مسأله سالمندان 80 سال به بالا اهمیت بیشتری پیدا کردهاند.»
به گفته او، بازنگری سند در دستور کار قرار گرفته است تا سیاستهای مربوط به سالمندی با شرایط جدید جمعیتی و اجتماعی کشور هماهنگ شود. فولادیان تأکید میکند: «در بازنگری سند باید از کلیگویی فاصله گرفت و برای هر هدف، مسئول مشخص، زمانبندی، شاخص ارزیابی و منابع مورد نیاز تعیین شود.» او میگوید: «اگر این اتفاق نیفتد، دوباره یک سند خوب خواهیم داشت که الزاماً به تغییر زندگی سالمندان منجر نمیشود.»
کشور باید برای طول عمر بیشتر
آماده شود
رئیس دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور با تأکید بر اینکه سیاستگذاری در حوزه سالمندی نباید فقط به ارائه خدمات حمایتی محدود شود، میگوید: «مسألهای که امروز پیش روی ماست، صرفاً رسیدگی به سالمندان نیست. ما باید کشور را برای یک جامعه با طول عمر بیشتر بازطراحی کنیم.» او هشدار میدهد: «اگر برنامهریزی برای تحولات جمعیتی از هماکنون مورد توجه قرار نگیرد، در آینده حوزههای مختلفی از جمله سلامت، مراقبت، بازنشستگی، فقر، مسکن و روابط خانوادگی با چالشهای جدیتری مواجه خواهند شد.»
فولادیان میگوید: «اگر از همین امروز این کار را شروع کنیم، سالمندی جمعیت الزاماً تهدید نیست؛ اما اگر با ساختارهای امروز وارد جامعهای شویم که یکسوم جمعیت آن سالمند است، آن وقت با مسائل بسیار جدی در سلامت، مراقبت، بازنشستگی، فقر، مسکن و روابط خانوادگی روبهرو خواهیم شد.»
۶۲ درصد سالمندان با بیماری مزمن زندگی میکنند
یکی از مهمترین ابعاد تغییر جمعیتی، تأثیر آن بر نظام سلامت است. رئیس سازمان بهزیستی اعلام کرده است که 62 درصد سالمندان کشور دستکم به یک بیماری مزمن مبتلا هستند. همچنین فقر، معلولیت، تنهایی و نبود مراقبتهای مستمر رسمی و غیررسمی از جمله مسائل چندلایهای عنوان شده که با سالمندی همراه شده است. افزایش جمعیت سالمندان به معنای افزایش تقاضا برای خدمات پزشکی نیست بلکه نیاز به خدمات مراقبتی و توانبخشی و مراقبتهای طولانیمدت را نیز بیشتر میکند. برای همین توجه به پیشگیری و تشخیص زودهنگام بیماریها و تقویت مراقبتهای اولیه میتواند نقش مهمی در حفظ استقلال سالمندان داشته باشد.
سالمند بیمار نیست
یک سالمند علاوه بر نیاز به پزشک و دارو، به ارتباط اجتماعی، امنیت اقتصادی، تحرک، تفریح، دسترسی به خدمات شهری و احساس تعلق به جامعه نیاز دارد. تنهایی نیز یکی از موضوعات مهم دوران سالمندی است، بویژه در شرایطی که خانوادهها کوچکتر شدهاند و فرزندان ممکن است به دلیل تحصیل یا اشتغال در شهر یا حتی کشور دیگری زندگی کنند. به همین دلیل، ایجاد و توسعه مراکز روزانه سالمندان، فعالیتهای فرهنگی و ورزشی و فراهم کردن امکان مشارکت اجتماعی میتواند در کنار خدمات درمانی مورد توجه قرار گیرد.
در ایران، خانواده همچنان یکی از اصلیترین منابع حمایت از سالمندان است. اما خانوادهها نیز در حال تغییرند و مراقبت از یک سالمند گاهی به مسئولیتی سنگین برای اعضای خانواده تبدیل میشود. مراقبت طولانیمدت از سالمند، بویژه سالمند دارای بیماری مزمن یا ناتوانی، نیازمند آموزش، زمان و هزینه است. بنابراین سیاستگذاری در حوزه سالمندی باید علاوه بر حمایت مستقیم از سالمندان، خانوادههای مراقب را نیز مورد توجه قرار دهد. خدمات مراقبت در منزل، آموزش مراقبان، مراکز روزانه و پوشش مناسب خدمات توانبخشی میتواند بخشی از فشار واردشده بر خانوادهها را کاهش دهد.
شهرها برای سالمندان آماده نیستند
افزایش جمعیت سالمندان، شهرها را هم با یک آزمون جدی مواجه میکند. سالمندی که برای عبور از خیابان، استفاده از مترو و اتوبوس، رفتن به پارک یا حتی نشستن در فضای عمومی با مانع مواجه است، نمیتواند بهسادگی در فعالیتهای اجتماعی حضور داشته باشد. بنابراین به گفته رئیس دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور «شهر دوستدار سالمند» تنها به معنای ایجاد یک مرکز خدماتی برای سالمندان نیست بلکه باید در طراحی پیادهروها، حملونقل عمومی، فضاهای تفریحی، مراکز خدماتی و دسترسی به خدمات درمانی نیز نیازهای این گروه دیده شود.
از هزینه سالمندی
تا فرصت اقتصاد نقرهای
در کنار چالشها، سالمندی میتواند ظرفیتهای اقتصادی و اجتماعی نیز ایجاد کند. به گفته فولادیان، دبیرخانه شورای ملی سالمندان اخیراً از تدوین سند اشتغال و توسعه فرصتهای سرمایهگذاری در «اقتصاد نقرهای» خبر داده است؛ حوزهای که خدمات و محصولات مورد نیاز سالمندان، فناوریهای مراقبتی، خدمات سلامت و فعالیتهای متناسب با توانایی سالمندان را دربر میگیرد. سالمندان همچنین سرمایهای از تجربه و دانش هستند. استفاده از این تجربه در فعالیتهای آموزشی، فرهنگی، اجتماعی و داوطلبانه میتواند ارتباط میان نسلها را تقویت کند.
