علیرضا حجتی
دبیر گروه بین‌الملل

هند در شرایطی ریاست دوره‌ای بریکس را بر عهده گرفته که این گروه پس از گسترش عضویت، وارد مرحله جدیدی از تحول شده است. مهم‌ترین اولویت‌ها و دستور کار هند برای دوره آتی ریاست چیست و دهلی‌نو در آینده چه نگاهی به بریکس دارد؟ آیا این گروه را بیشتر به‌عنوان یک سازوکار اقتصادی می‌بیند یا بستری برای شکل‌دهی به ترتیبات سیاسی و ژئوپلتیکی جدید در دوران‌گذار نظام بین‌الملل می‌داند؟
 هند در چارچوب ریاست خود بر بریکس در سال ۲۰۲۶، اولویت‌هایش را در قالب چهار محور موضوعی شامل تاب‌آوری، نوآوری، همکاری و پایداری تعیین کرده است. این اولویت‌ها با الهام از دیدگاه نخست‌وزیر هند تحت عنوان «انسانیت در اولویت» و با رویکردی مردم‌محور تدوین شده‌اند و حوزه‌هایی از سلامت، کشاورزی و امنیت غذایی و انرژی گرفته تا فناوری، هوش مصنوعی، تجارت، چندجانبه‌گرایی، اقدام اقلیمی و توسعه پایدار را دربرمی‌گیرند. در دوره ریاست هند، دو هدف اصلی عبارت‌اند از: تثبیت دستاوردهای دوره‌های پیشین ریاست و در عین حال تسهیل ادغام روان اعضای جدید در این گروه؛ و تبدیل اولویت‌های ما به همکاری‌هایی عملی، نتیجه‌محور و پایدار. بریکس بستری مهم برای اقتصادهای نوظهور و در حال توسعه است و هند آینده آن را به‌عنوان بستری فراگیر، اقدام‌محور و آماده برای آینده می‌بیند که پاسخگوی اولویت‌های جنوب جهانی باشد.

 یکی از پرسش‌های مهم سال‌های اخیر درباره نقش‌آفرینی بریکس، چگونگی مدیریت تنوع منافع و دیدگاه‌های اعضای جدید و قدیمی است. با گسترش بریکس، این نگرانی مطرح شده که افزایش تعداد اعضا ممکن است فرآیند تصمیم‌گیری و دستیابی به اجماع را دشوارتر کند. هند چه راهکاری برای حفظ انسجام و کارآمدی بریکس در دوره جدید دارد و چه اصلاحاتی را برای ساختار و سازوکار تصمیم‌گیری این گروه ضروری می‌داند؟
هند معتقد است که ریاست‌اش بر بریکس، فرصت عالی فراهم می‌کند و مسئولیتی مهم برای پیشبرد دستور کار بریکس و تنوع‌بخشی به حوزه‌های همکاری بر عهده هند می‌گذارد. رویکرد هند، تسهیل ادغام روان اعضای جدید و کشورهای شریک، هم‌زمان با حفظ کارآمدی سازوکارهای موجود و ایجاد اجماع بوده است. همان‌گونه که می‌دانید، هند قویاً از عضویت ایران در بریکس حمایت کرد، زیرا معتقدیم ایران می‌تواند نقشی حیاتی در این گروه ایفا کند. تجربه ما تاکنون نشان می‌دهد که این رویکرد مؤثر بوده است. در دوره کنونی ریاست هند، از بیش از ۴۰۰ نشست برنامه‌ریزی‌شده در ۳۵ حوزه وزارتی و رؤسای نهادها، تاکنون بیش از ۳۰۰ نشست با مشارکت فعال اعضا و کشورهای شریک برگزار شده است.
خوشحالم به اطلاع برسانم که در نتیجه نشست‌های متعدد در سطح وزیران و نهادها که تاکنون در دوره ریاست ما برگزار شده است، شاهد راه‌اندازی موفق ابتکارات زیر بوده‌ایم: شبکه نهاده‌های کشاورزی، منابع ژنتیکی و اطلاعات موسوم به «AgriN»؛ شبکه مراکز برتر در زمینه بوم‌شناسی کشاورزی و کشاورزی احیاگر؛ مرکز برتر دیجیتال بریکس برای شبکه‌های هوشمند و ذخیره‌سازی انرژی؛ راه‌اندازی «BRICS CONNECT»؛ مأموریت بریکس برای سبک زندگی سالم؛ تشکیل کارگروه کارشناسی بریکس در زمینه طب سنتی، مکمل و تلفیقی (TCIM)؛ اصول داوطلبانه بریکس برای زیرساخت‌های شهری تاب‌آور در برابر تغییرات اقلیمی؛ امضای یادداشت تفاهم همکاری در زمینه استانداردسازی از سوی کشورهای بریکس و تصویب چارچوب همکاری بریکس در حوزه زنجیره تأمین لجستیکی. همچنین در دوره ریاست هند، اولین بیانیه وزارتی در چارچوب حوزه شهرنشینی به تصویب رسیده است.

پس از عضویت رسمی ایران در بریکس، از نگاه هند، حضور ایران چه ظرفیت‌های جدیدی برای گروه ایجاد می‌کند و دهلی‌نو چه حوزه‌هایی را برای همکاری عملی میان ایران و دیگر اعضای بریکس، بویژه در زمینه‌هایی مانند انرژی، کریدورهای ترانزیتی، تجارت و استفاده از ارزهای ملی، دارای اولویت می‌داند؟ هند چه برنامه‌هایی برای تبدیل بریکس به سازوکاری نتیجه‌محور و کاهش فاصله میان بیانیه‌های سیاسی این گروه و پروژه‌های عملی آن داشته است؟
 ایران یکی از اعضای مهم خانواده گسترش‌یافته بریکس است و مشارکت آن، حضور و نمایندگی اقتصادهای نوظهور و درحال‌توسعه در این گروه را بیش از پیش تقویت می‌کند. هند مشتاق تداوم نقش‌آفرینی مثبت ایران است.
 هند همچنان معتقد است که ظرفیت چشمگیری برای همکاری‌های عملی میان اعضای بریکس در حوزه‌هایی مانند انرژی، کشاورزی، حمل‌ونقل و لجستیک، تجارت، کارآفرینی، علم و فناوری و زنجیره‌های تأمین تاب‌آور وجود دارد. این حوزه‌ها با اولویت‌های ریاست هند همخوانی نزدیکی دارند. همان‌طور که پیش‌تر اشاره کردم، در دوره کنونی ریاست هند بر بریکس، ابتکارات و فعالیت‌های مشخص بسیاری تدوین شده‌اند که دستاوردهای ملموسی به همراه داشته‌اند.

 بحث اصلاح ساختار مالی و اقتصادی بین‌المللی و کاهش وابستگی به دلار، یکی از موضوعات محوری در دستور کار بریکس بوده است. با این حال، اعضای بریکس درباره سرعت و شیوه حرکت به سمت سازوکارهای مالی جایگزین دیدگاه‌های متفاوتی دارند. آیا در دوره ریاست هند باید انتظار پیشرفت عملی در زمینه توسعه پرداخت‌های با ارزهای ملی، تقویت نقش بانک توسعه جدید و ایجاد سازوکارهای مالی مستقل از ساختارهای تحت رهبری غرب را داشت؟
رویکرد هند به همکاری‌های مالی و اقتصادی در چارچوب بریکس، بر تقویت همکاری‌های عملی و تسهیل تعاملات اقتصادی گسترده‌تر میان کشورهای عضو متمرکز است. هند همچنین از گسترش استفاده از ارزهای ملی در تجارت میان اعضای بریکس حمایت می‌کند. برای نمونه، در تجارت با ایران، سازوکار روپیه–ریال را برای تقویت تجارت و مبادلات بازرگانی دوجانبه در اختیار داریم.
هند در دوره ریاست خود، همچنان بر تقویت همکاری‌های اقتصادی در چارچوب بریکس، از جمله از طریق تعامل میان وزیران دارایی و رؤسای بانک‌های مرکزی، تأکید داشته است.
 هند معتقد است بریکس باید همچنان بر دستیابی به نتایج مشخص، متقابلاً سودمند و پایدار تمرکز کند. هدف، تقویت همکاری‌ها به شیوه‌ای است که با احترام به شرایط و اولویت‌های ملی هر یک از کشورهای عضو، به اولویت‌های اقتصادی و توسعه‌ای آنان نیز پاسخ دهد.