یاسمن صادق‌شیرازی
گروه خودرو

چند سالی است که خودروهای برقی به ایران رسیده‌اند، اما هنوز کسی پاسخ روشنی برای یک سؤال ساده ندارد: باتری این خودروها چقدر سالم است؟ مسأله‌ای که فقط به میزان پیمایش خودرو محدود نمی‌شود و پای ایمنی، قیمت خودرو، هزینه تعمیر و حتی پرداخت خسارت بیمه را هم به میان می‌کشد. باتری، گران‌ترین و یکی از حساس‌ترین اجزای خودروهای برقی است، اما در ایران هنوز شناسنامه‌ای برای سلامت آن وجود ندارد. نه خریدار می‌داند باتری خودروی دست‌دومی که می‌خرد در چه وضعیتی است، نه بیمه‌گر اطلاعات کافی برای ارزیابی ریسک در اختیار دارد و نه سازوکار مشخصی برای تشخیص آسیب باتری پس از تصادف تعریف شده است.
امیرحسام ریاضت، کارشناس خودروهای برقی، در گفت‌وگو با «ایران» از خلأیی می‌گوید که به اعتقاد او باید پیش از توسعه بیشتر خودروهای برقی در کشور برطرف شود؛ ایجاد نظام رسمی ارزیابی سلامت باتری و پیوند آن با بیمه و بازار خودروهای دست‌دوم. با او درباره سلامت باتری، پوشش بیمه‌ای خودروهای برقی و چالش تشخیص منشأ آتش‌سوزی این خودروها گفت‌وگو کردیم.

بزرگ‌ترین خلأ امروز ایران در زمینه ارزیابی سلامت باتری خودروهای برقی چیست؟ آیا سازوکار استاندارد و مشخصی برای صدور گواهی سلامت باتری وجود دارد؟
بزرگ‌ترین خلأ، نبود یک نظام یکپارچه، استاندارد و قابل اعتماد برای ارزیابی و ثبت سلامت باتری است. ممکن است یک خودروی برقی از نظر ظاهری و عملکرد روزمره کاملاً قابل استفاده باشد، اما اطلاعات دقیقی از وضعیت واقعی باتری آن در اختیار خریدار، بیمه‌گر یا حتی مالک نباشد. به نظر من، سلامت باتری باید به یک شاخص رسمی در ایمنی، بیمه و ارزش‌گذاری خودرو تبدیل شود.

 چرا باید سلامت باتری پیش از صدور یا تمدید بیمه بررسی شود؟ آیا وضعیت باتری می‌تواند بر ریسک حادثه یا میزان خسارت اثر بگذارد؟
بله. باتری یکی از اصلی‌ترین و گران‌ترین اجزای خودروی برقی است و وضعیت آن می‌تواند بر عملکرد، ایمنی و هزینه خسارت اثرگذار باشد. همان‌طور که بیمه‌گر برای ارزیابی ریسک خودرو به وضعیت عمومی آن توجه می‌کند، در خودروهای برقی نیز باید اطلاعات قابل اتکایی درباره وضعیت باتری وجود داشته باشد. این کار علاوه بر کمک به مدیریت ریسک بیمه، می‌تواند از اختلافات احتمالی هنگام بروز خسارت نیز جلوگیری کند.

یک گواهی سلامت باتری باید شامل چه اطلاعاتی باشد؟
این گواهی باید اطلاعاتی مانند ظرفیت قابل استفاده، میزان سلامت باتری، سوابق و شرایط بهره‌برداری، وضعیت حرارتی، سابقه آسیب یا تعمیرات مؤثر و شاخص‌های مرتبط با ایمنی را دربر بگیرد. مهم این است که گواهی صرفاً یک عدد نباشد، بلکه یک گزارش استاندارد و قابل استناد باشد که بتوان آن را در طول عمر خودرو به‌روزرسانی کرد.

 ممکن است باتری از نظر عملکرد قابل استفاده باشد، اما از نظر ایمنی نیاز به بررسی داشته باشد؟
قطعاً. «قابل استفاده بودن» لزوماً به معنای «فاقد ریسک بودن» نیست. به‌خصوص پس از تصادف، ضربه، آسیب به اجزای سیستم باتری یا انجام تعمیرات غیراستاندارد، ممکن است نیاز به ارزیابی تخصصی وجود داشته باشد. به همین دلیل، ارزیابی سلامت باتری باید هم عملکرد و هم جنبه‌های ایمنی را در نظر بگیرد.

بعد از تصادف، چه کسی باید تشخیص دهد که باتری آسیب دیده و خودرو قابل استفاده است؟
این موضوع نباید صرفاً براساس نظر مالک، تعمیرکار عمومی یا ارزیابی ظاهری خودرو تعیین شود. لازم است مراکز تخصصی و دارای صلاحیت، براساس دستورالعمل و استاندارد مشخص، وضعیت سیستم باتری و ایمنی خودرو را بررسی و نتیجه را ثبت کنند. این گزارش می‌تواند برای مالک، بیمه و حتی خریدار بعدی خودرو قابل استناد باشد.

آیا ممکن است آسیب باتری پس از حادثه با تأخیر خود را نشان دهد؟ آیا زیرساخت لازم برای تشخیص چنین آسیب‌هایی در ایران وجود دارد؟
در برخی شرایط، آسیب واردشده به مجموعه باتری ممکن است نیازمند ارزیابی تخصصی و بررسی دقیق باشد و نمی‌توان صرفاً با ظاهر خودرو درباره سلامت آن تصمیم گرفت. مشکل اصلی در ایران، نبود یک شبکه فراگیر  و  استاندارد از مراکز تخصصی برای ارزیابی خودروهای برقی و باتری آنهاست. این زیرساخت باید همزمان با توسعه ناوگان ایجاد شود.

 آتش‌سوزی خودروهای برقی تا چه اندازه با باتری ارتباط دارد و آیا طرح این موضوع می‌تواند به اعتماد مردم به خودروهای برقی آسیب بزند؟
هر حادثه آتش‌سوزی را نمی‌توان به باتری نسبت داد و باید علت حادثه به‌صورت کارشناسی مشخص شود. با این حال، چون باتری بخش مهمی از خودروی برقی است، باید برای آن سازوکارهای پیشگیرانه و ارزیابی تخصصی وجود داشته باشد. اطلاع‌رسانی دقیق و استانداردسازی، بسیار بیشتر از پنهان کردن ریسک‌ها به اعتماد عمومی کمک می‌کند.

 چگونه می‌توان مشخص کرد منشأ آتش‌سوزی باتری بوده یا تصادف، شارژ یا عوامل دیگر؟ مسئولیت بیمه در چنین شرایطی چیست؟
در چنین مواردی نیاز به کارشناسی تخصصی و ثبت داده‌های فنی وجود دارد. اگر از ابتدا وضعیت خودرو و باتری ثبت شده باشد، بررسی علت حادثه نیز دقیق‌تر خواهد بود. صنعت بیمه برای ورود جدی‌تر به حوزه خودروهای برقی، نیازمند داده و فرآیند کارشناسی تخصصی است تا بتواند میان نقص فنی، حادثه، استفاده نادرست یا عوامل دیگر تفکیک ایجاد کند.

 در صورت استفاده نادرست، شارژ غیراستاندارد یا تعمیر خودرو توسط افراد فاقد صلاحیت، مسئولیت خسارت با چه کسی خواهد بود؟
این موضوع باید در چارچوب بیمه‌نامه، استانداردهای فنی و قراردادهای خدماتی به‌صورت شفاف مشخص شود. مهم این است که استفاده از تجهیزات و خدمات غیراستاندارد قابل شناسایی و مستندسازی باشد. اگر این زنجیره شفاف نباشد، در زمان وقوع حادثه اختلاف میان مالک، تعمیرکار، ارائه‌دهنده خدمات و بیمه‌گر افزایش پیدا می‌کند.

آیا باتری باید مانند سایر اجزای خودرو تحت پوشش بیمه بدنه باشد یا برای آن بیمه‌ای مستقل در نظر گرفته شود؟
هر دو مدل می‌تواند قابل بررسی باشد. در خودروهای برقی، به دلیل ارزش بالای باتری و ویژگی‌های متفاوت ریسک آن، امکان طراحی پوشش تخصصی باتری می‌تواند برای بازار مفید باشد. البته این پوشش باید براساس ارزیابی اولیه و داده‌های واقعی طراحی شود تا هم برای بیمه‌گر قابل مدیریت باشد و هم برای مالک خودرو جذابیت داشته باشد.

آیا بیمه بدنه فعلی، باتری خودروهای برقی را به اندازه کافی پوشش می‌دهد؟
بیمه بدنه می‌تواند بخشی از نیاز را پوشش دهد، اما با توجه به تفاوت ساختار خودروهای برقی، لازم است شرایط و حدود پوشش باتری به‌صورت تخصصی بازنگری شود. موضوعاتی مانند افت سلامت، آسیب پس از تصادف، هزینه تعمیر یا تعویض و نحوه تشخیص سلامت باتری نیازمند تعریف دقیق هستند.

 اگر باتری در پایان عمر طبیعی خود نیاز به تعویض داشته باشد، آیا این هزینه باید توسط بیمه پرداخت شود؟
خیر. باید میان «فرسودگی طبیعی» و «خسارت بیمه‌ای» تفکیک وجود داشته باشد. بیمه برای جبران ریسک و خسارت است، نه جایگزینی طبیعی یک قطعه در پایان عمر مفید آن. به همین دلیل ثبت وضعیت اولیه باتری اهمیت زیادی دارد تا مشخص باشد کاهش عملکرد ناشی از استهلاک طبیعی بوده یا یک حادثه و خسارت
غیرطبیعی.

نبود ارزیابی سلامت باتری چه اثری بر بازار خودروهای برقی دست‌دوم دارد؟
اثر آن بسیار جدی است. در بازار دست‌دوم، خریدار باید بتواند وضعیت واقعی مهم‌ترین بخش خودرو را بداند. 
دو خودروی مشابه از نظر مدل و سال ساخت ممکن است به دلیل تفاوت وضعیت باتری، ارزش واقعی متفاوتی داشته باشند. بنابراین خودروی برقی بدون شناسنامه سلامت باتری با عدم تقارن اطلاعات میان فروشنده و خریدار مواجه 
است.

 آیا صنعت بیمه ایران اطلاعات کافی درباره ریسک ناوگان خودروهای برقی در اختیار دارد؟
به نظر من، هنوز برای تصمیم‌گیری دقیق، داده کافی و بلندمدت در مقیاس ناوگان‌های بزرگ در اختیار صنعت بیمه نیست. نمی‌توان تمام ریسک‌های خودروهای برقی را صرفاً با الگوی خودروهای بنزینی سنجید. باید داده‌های واقعی درباره باتری، شارژ، تصادفات، تعمیرات و خسارت‌ها جمع‌آوری و تحلیل شود تا نرخ‌گذاری بیمه بر مبنای واقعیت  شکل بگیرد.

برش

 اگر قرار باشد از فردا فقط یک الزام جدید برای ایمنی و بیمه خودروهای برقی ایجاد شود، چه چیزی را پیشنهاد می‌کنید؟
اگر قرار باشد یک اقدام را در اولویت قرار دهم، ایجاد نظام رسمی ارزیابی سلامت خودروهای برقی و باتری، همراه با مراکز تخصصی و گواهی قابل استناد است. این موضوع حتی فراتر از بیمه است و باید به معاینه فنی، بازار خودروهای دست‌دوم و ایمنی عمومی متصل شود. در مسیر پیگیری ایجاد سازوکار معاینه فنی تخصصی خودروهای برقی نیز با یک خلأ مهم مواجه شده‌ایم. در برخی چارچوب‌های موجود، خودروی برقی به‌صورت مشخص پیش‌بینی نشده و همین مسأله در عمل روند ایجاد سازوکار تخصصی را دشوار کرده است. اما نبود نام یک فناوری جدید در آیین‌نامه قدیمی نباید دلیلی برای نبود مقررات باشد؛ باید انگیزه‌ای برای تدوین مقررات جدید باشد. این موضوع در جهان نیز به‌سرعت در حال جدی شدن است. اتحادیه اروپا از ۱۸ فوریه ۲۰۲۷ برای باتری‌های مشمول مقررات، از جمله باتری خودروهای برقی، الزامات «گذرنامه باتری» را اجرایی می‌کند؛ یعنی اطلاعات و قابلیت ردیابی باتری به بخشی مهم از چرخه عمر آن تبدیل می‌شود. ما نیز نباید منتظر چند حادثه جدی، آتش‌سوزی یا خسارت سنگین بمانیم تا بعد به فکر استاندارد، معاینه فنی و مراکز تخصصی بیفتیم.ایمنی نباید محصول حادثه باشد؛ باید پیش از حادثه طراحی و اجرا شود.