تداوم خشکسالی، سفرههای آبهای زیر زمینی را خالی کرده است
سمنان تشنهتر از همیشه
بحران آب در استان سمنان دیگر صرفاً به کمبود بارندگی یا افت سطح چاهها محدود نمیشود؛ اکنون نشانههای فرسایش خاموش سرزمین نیز آشکار شده است. از یک سو مرکز استان با کسری ۳۵۰ لیتر بر ثانیه آب شرب روبهرو است و از سوی دیگر افت بیسابقه سفرههای زیرزمینی، فرونشست زمین، شناسایی دهها چاه غیرمجاز و هشدار درباره «مرگ آبخوانها»، تصویری نگرانکننده از آینده یکی از خشکترین استانهای کشور ترسیم میکند.
استان سمنان سالهاست با خشکسالی دست و پنجه نرم میکند، اما آنچه امروز مسئولان از آن سخن میگویند، دیگر یک هشدار معمولی نیست؛ بلکه توصیف شرایطی است که میتواند آینده توسعه، کشاورزی، صنعت و حتی سکونت در بخشهایی از این استان را تحت تأثیر قرار دهد.
نخستین نشانه این بحران را میتوان در مرکز استان مشاهده کرد؛ جایی که به گفته فرماندار سمنان، نیاز آبی شهرستان حدود یک هزار و ۱۰۰ لیتر بر ثانیه است، اما میزان تولید و تأمین آب تنها به ۷۵۰ لیتر بر ثانیه میرسد؛ به بیان دیگر، سمنان با کسری ۳۵۰ لیتر بر ثانیه آب مواجه است.
هرچند تاکنون با مدیریت فشار شبکه، جابهجایی منابع و اقدامات مقطعی از قطعی گسترده آب جلوگیری شده است، اما مسئولان نیز اذعان دارند که این راهکارها دائمی نیست. فرماندار سمنان هشدار داده است که اگر برای تأمین منابع جدید یا مدیریت اصولی مصرف آب چارهاندیشی نشود، این شهرستان در سالهای آینده با بحران جدی آب روبهرو خواهد شد. این سخنان نشان میدهد مدیریت بحران فعلاً توانسته زمان بخرد، اما نتوانسته ریشههای بحران را درمان کند.
شش سال خشکسالی
در مقیاس استانی نیز وضعیت چندان امیدوارکننده نیست. مدیرعامل شرکت آب منطقهای سمنان میگوید این استان اکنون ششمین سال متوالی خشکسالی را پشت سر میگذارد. اگرچه میزان بارشها نسبت به سال گذشته اندکی افزایش یافته، اما همچنان فاصله قابل توجهی با میانگین بلندمدت وجود دارد و در برخی مناطق پرجمعیت مانند سمنان، دامغان و گرمسار حتی بارندگی از سال گذشته نیز کمتر بوده است.
تداوم خشکسالی، منابع آبهای سطحی را بشدت محدود کرده و وابستگی استان به سفرههای زیرزمینی را افزایش داده است.
بیش از ۷۵ درصد آب مورد نیاز استان از منابع زیرزمینی تأمین میشود؛ منابعی که طی صدها و حتی هزاران سال شکل گرفتهاند. مدیرعامل شرکت آب منطقهای هشدار میدهد برداشت از این ذخایر در حقیقت مصرف سرمایه نسلهای آینده است، زیرا برخلاف آبهای سطحی، احیای آبخوانها فرآیندی بسیار زمانبر و گاه غیرممکن است.
در همین حال، حدود ۸۲ درصد آب مصرفی استان در بخش کشاورزی استفاده میشود؛ سهمی که نشان میدهد بدون اصلاح الگوی کشت، توسعه روشهای نوین آبیاری و افزایش بهرهوری، امکان عبور از بحران بسیار دشوار خواهد بود.
آمارهای منتشرشده از سوی شرکت آب منطقهای، عمق بحران را آشکارتر میکند. طی ۳۱ سال گذشته سطح آبهای زیرزمینی در دشت سمنان بیش از ۲۰ متر کاهش یافته است. این رقم در دامغان حدود ۱۴.۵ متر، در شاهرود ۱۸ متر و در میامی جنوبی نزدیک به ۲۴ متر گزارش شده است.
این افت مداوم فقط به معنای کاهش آبدهی چاهها نیست؛ بلکه کیفیت آب نیز کاهش یافته و هزینههای کفشکنی، تعمیق چاهها و استخراج آب سال به سال افزایش یافته است.
فرونشست؛ تهدیدی که از زیر پا آغاز میشود
اما شاید نگرانکنندهترین بخش بحران آب سمنان، پدیده فرونشست زمین باشد؛ خطری که آرام و بیصدا پیش میرود اما آثار آن میتواند جبرانناپذیر باشد.
بر اساس اعلام شرکت آب منطقهای، دشتهای سمنان و دامغان در محدوده فرونشست بحرانی و بسیار شدید قرار گرفتهاند و گرمسار، آرادان و حتی شاهرود نیز از این خطر مصون نیستند. شکافهای ایجاد شده در جنوب سمنان و دامغان تنها بخشی از آثار این پدیده است و کارشناسان هشدار میدهند که حتی مناطق شهری نیز در برابر آن ایمن نیستند.
به گفته مدیرعامل آب منطقهای، برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی باعث فشرده شدن لایههای زمین میشود؛ فرآیندی که در نهایت به «مرگ آبخوانها» میانجامد. در چنین شرایطی حتی اگر سالهای پربارش نیز فرا برسد، ظرفیت ذخیره آب در سفرههای زیرزمینی از بین رفته و امکان احیای آنها وجود نخواهد داشت.
پیامد فرونشست تنها محدود به محیط زیست نیست. خطوط انتقال آب، راهآهن، جادهها، فرودگاه، تأسیسات شهری و ساختمانها نیز با خطر آسیبهای جدی روبهرو هستند. جابهجایی تدریجی لایههای زمین میتواند موجب شکست خطوط انتقال آب، ترکخوردگی سازهها و افزایش هزینههای نگهداری زیرساختهای حیاتی شود.
در کنار خشکسالی، برداشتهای غیرقانونی نیز فشار مضاعفی بر منابع آب وارد کرده است. تنها در سال گذشته حدود ۸۰ حلقه چاه غیرمجاز در استان شناسایی و مسدود شده و از ابتدای امسال نیز ۱۲ حلقه دیگر کشف شده است. نکته قابل تأمل آنکه یکی از این چاهها در زیر کف یک سوله صنعتی حفر شده بود؛ موضوعی که نشان میدهد متخلفان برای پنهان کردن این چاهها از روشهای پیچیده استفاده میکنند.
در کنار برخورد با برداشتهای غیرقانونی، نصب کنتورهای هوشمند نیز در دستور کار قرار گرفته است. اکنون حدود ۸۳ درصد چاههای کشاورزی استان و ۸۰ درصد مجموع چاهها به این سامانه مجهز شدهاند تا میزان برداشت به صورت دقیق کنترل شود. این اقدام میتواند زمینه مدیریت علمیتر منابع آب را فراهم کند، هرچند کارشناسان معتقدند موفقیت آن وابسته به اجرای دقیق قوانین و همراهی بهرهبرداران خواهد بود.
