موج بازگشت زائران اربعین آغاز شده و فشار اصلی بر شبکه حمل‌ونقل کشور در سه روز پایانی این سفرها متمرکز شده است؛ روزهایی که به گفته متولیان حمل‌ونقل، به دلیل بازگشت همزمان بخش زیادی از زائران از مرزهای زمینی و افزایش ناگهانی تقاضا برای سفر به استان‌های مختلف، مدیریت آن حساس‌تر از مرحله رفت است.
در حالی که پیش‌بینی‌ها از افزایش حدود ۱۵ درصدی تعداد زائران اربعین نسبت به سال قبل حکایت دارد، وزارت راه و شهرسازی از اختصاص حدود ۶۵۰۰ تا ۷۰۰۰ دستگاه اتوبوس، افزایش رام‌های قطار در مسیرهای مرتبط با مرزها و انجام حدود ۱۱۰۰ پرواز اربعینی از ابتدای عملیات پروازی خبر داده است. با این حال، ماهیت فشرده موج بازگشت، بویژه در مرزهای پرتردد، این دوره را به یکی از مهم‌ترین آزمون‌های سالانه حمل‌ونقل کشور تبدیل کرده است؛ آزمونی که موفقیت آن به هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی، سازمان راهداری، شرکت راه‌آهن، شرکت فرودگاه‌ها، پلیس راهور، استانداری‌ها و ناوگان کمکی سایر دستگاه‌ها وابسته است.

بازگشت زائران
حساس‌تر از سفرهای رفت
مهران قربانی، معاون حمل‌ونقل وزیر راه و شهرسازی، در گفت‌وگو با «ایران» با اشاره به آغاز موج بازگشت زائران اربعین گفت: «بازگشت زائران در سه روز پایانی اربعین به اوج می‌رسد و برای انتقال زائران از مرزها به مناطق مختلف کشور، تدابیر لازم پیش‌بینی شده است.»
به گفته او، مدیریت بازگشت زائران نسبت به سفرهای رفت حساسیت بیشتری دارد، زیرا سفرهای رفت معمولاً به‌صورت تدریجی و در یک بازه زمانی طولانی‌تر انجام می‌شود، اما بازگشت زائران در مدت‌زمان کوتاه‌تر و عمدتاً در چند روز محدود اتفاق می‌افتد. همین موضوع باعث افزایش یکباره تقاضا در پایانه‌های مرزی و مسیرهای منتهی به استان‌های مختلف می‌شود و نیاز به مدیریت دقیق‌تر ناوگان، زمان‌بندی اعزام‌ها و هماهنگی میان بخش‌های مختلف حمل‌ونقل دارد.
قربانی ادامه داد: در بخش ریلی، رام قطار اضافه شده است. از مسیر اهواز به سمت مقاصد داخلی کشور، برای سه روز اوج بازگشت، قطارهای بیشتری در نظر گرفته شده تا مسافران بتوانند با استفاده از ظرفیت ریلی جابه‌جا شوند. همچنین در کرمانشاه، راه‌آهن قطارهایی را پیش‌بینی کرده است تا اگر در مقاطعی ظرفیت اتوبوسی پاسخگوی تقاضا نبود، ناوگان ریلی بتواند به‌سرعت بخشی از بار جابه‌جایی زائران را برعهده بگیرد.

۷ هزار اتوبوس برای بازگشت زائران
بخش جاده‌ای همچنان اصلی‌ترین محور جابه‌جایی زائران اربعین، بویژه در موج بازگشت، به شمار می‌رود. هر سال بخش قابل توجهی از زائران از طریق مرزهای زمینی وارد کشور می‌شوند و پس از عبور از پایانه‌های مرزی، برای بازگشت به شهرهای خود به ناوگان اتوبوسی نیاز دارند. به همین دلیل، تأمین اتوبوس، نحوه توزیع ناوگان میان مرزها، مدیریت پایانه‌ها و کاهش زمان انتظار زائران، از مهم‌ترین مسائل عملیاتی در روزهای بازگشت است.
معاون حمل‌ونقل وزیر راه و شهرسازی با اشاره به ناوگان اتوبوسی تدارک‌دیده‌شده برای انتقال زائران از مرزها گفت: بالغ بر ۶۵۰۰ تا ۷۰۰۰ اتوبوس که در اختیار داریم، برای زائران اربعین اختصاص داده شده است. علاوه بر این، مطابق سال‌های گذشته، اتوبوس‌هایی نیز از سوی برخی سازمان‌ها و دستگاه‌های دولتی مانند شرکت نفت و وزارت صنعت، معدن و تجارت در اختیار ما قرار گرفته تا در ناوگان اتوبوسی مورد نیاز برای بازگشت زائران کمبودی ایجاد نشود.
قربانی افزود: تلاش ما این است که سه روز اوج بازگشت زائران اربعین بدون مشکل جدی مدیریت شود و بتوانیم به تقاضاها پاسخ دهیم. پیش‌بینی ما این است که امسال نسبت به سال گذشته، تعداد زائران اربعین حدود ۱۵ درصد رشد داشته باشد و استقبال از مراسم اربعین نسبت به سال قبل افزایش یافته است.
افزایش ۱۵ درصدی زائران، در کنار محدودیت‌های ساختاری ناوگان اتوبوسی کشور، اهمیت مدیریت دقیق ظرفیت موجود را دوچندان می‌کند. در سال‌های گذشته نیز یکی از چالش‌های اصلی سفرهای اربعین، کمبود ناوگان در روزهای اوج بازگشت، توزیع نامتوازن اتوبوس‌ها میان مرزها و ایجاد صف‌های طولانی در برخی پایانه‌ها بوده است. از همین رو، مسئولان وزارت راه می‌گویند امسال تلاش شده است با به‌کارگیری ناوگان کمکی دستگاه‌های مختلف و استفاده از ظرفیت حمل‌ونقل ریلی، فشار بر بخش جاده‌ای کاهش یابد.

شرایط متفاوت اربعین امسال
اربعین امسال علاوه بر مسأله معمول مدیریت تردد زائران، با ملاحظات دیگری نیز همراه است. مسئولان وزارت راه و شهرسازی می‌گویند تحولات منطقه‌ای و شرایط خاص امنیتی و ایمنی، ضرورت انتقال سریع‌تر و منظم‌تر زائران را افزایش داده است. بر همین اساس، برنامه‌ریزی برای موج بازگشت فقط به تأمین ناوگان محدود نیست، بلکه رصد لحظه‌ای پایانه‌ها، کنترل صورت‌وضعیت‌ها، نظارت بر عملکرد شرکت‌های حمل‌ونقل، هماهنگی با پلیس راهور و ساماندهی سکوهای سوار شدن مسافران نیز در دستور کار قرار گرفته است.
فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی، در محل قرارگاه اربعین حسینی سازمان راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای، با اشاره به اینکه شرایط سفرهای اربعین سال‌جاری متفاوت از سال‌های گذشته است، گفت: تحولات منطقه تغییراتی را در روند سفرهای بازگشت زائران رقم زده است و از این رو، باید برنامه‌ریزی‌های از پیش انجام‌شده متناسب با شرایط کنونی بازنگری شود.
وزیر راه و شهرسازی در قرارگاه اربعین، آخرین وضعیت ترددهای مرزی، تعداد اتوبوس‌های اعزام‌شده به مرزها، برنامه‌ریزی برای جابه‌جایی زائران در موج بازگشت سفرها، وضعیت پایانه‌های مسافری و هماهنگی با پلیس راهور برای نظارت بر ناوگان اتوبوسی را بررسی کرد.
صادق با اشاره به اهمیت خدمات‌رسانی به زائران اربعین اظهار کرد: بسیاری از زائران در اربعین سال‌جاری مسیر پیاده‌روی را به نیابت از قائد شهید امت و شهدای کشورمان طی کرده‌اند و با وجود سختی‌ها، در گردهمایی عظیم اربعین حسینی حضور یافته‌اند. همین موضوع مسئولیت مدیران و خدمتگزاران را در خدمت‌رسانی به زائران حسینی چند برابر می‌کند.
وزیر راه و شهرسازی از مدیران کل راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای سراسر کشور خواست با رصد لحظه‌ای وضعیت پایانه‌ها، کنترل مستمر صورت‌وضعیت‌ها، نظارت دقیق بر عملکرد شرکت‌های حمل‌ونقل و استقرار نیروهای مدیریتی در پایانه‌های مسافری، از ایجاد ازدحام و معطلی زائران جلوگیری کنند.

واردات ۲ هزار اتوبوس
نشانه‌ای از نیاز ساختاری ناوگان
یکی از نکات مهم مطرح‌شده در جریان بررسی وضعیت حمل‌ونقل اربعین، موضوع کمبود و فرسودگی بخشی از ناوگان اتوبوسی کشور است. هرچند در ایام اربعین با استفاده از ظرفیت ناوگان موجود و کمک دستگاه‌های مختلف تلاش می‌شود نیاز زائران پاسخ داده شود، اما تکرار فشار بر ناوگان جاده‌ای در مناسبت‌هایی مانند اربعین نشان می‌دهد حمل‌ونقل عمومی بین‌شهری به تقویت و نوسازی جدی نیاز دارد.
وزیر راه و شهرسازی در همین زمینه از تصویب دو مصوبه هیأت وزیران برای واردات ۲۰۰۰ دستگاه اتوبوس خبر داد و گفت: امید است پس از پایان سفرهای اربعین حسینی، بخش قابل توجهی از این برنامه اجرایی شود.
صادق در ادامه از وزارتخانه‌های نفت، صنعت، معدن و تجارت و تعاون، کار و رفاه اجتماعی، همچنین استانداری‌ها، صنایع بزرگ، شرکت‌های پتروشیمی و دیگر دستگاه‌های اجرایی که در پشتیبانی از ناوگان حمل‌ونقل اربعین و تأمین ناوگان کمکی برای اعزام به پایانه‌های مرزی کشور همکاری کرده‌اند، قدردانی کرد.

آمادگی فرودگاه‌ها برای موج بازگشت
دهقان درباره برنامه‌ریزی برای سفرهای بازگشت زائران گفت: تمام تلاش شرکت فرودگاه‌ها و ناوبری هوایی ایران بر این بوده است که حداکثر ظرفیت فرودها و مسیرهای پروازی برای پاسخگویی به تقاضای سفرهای هوایی فراهم شود. همچنین هر تعداد درخواست از سوی شرکت‌های هواپیمایی، متناسب با میزان تقاضای مسافران، بویژه در بخش بازگشت زائران، بررسی و پاسخ داده خواهد شد.
او با بیان اینکه به‌طور میانگین روزانه ۱۲ نشست و برخاست ویژه اربعین در فرودگاه مهرآباد انجام می‌شود، گفت: «این موضوع با افزایش ظرفیت شرکت‌های هواپیمایی مستقر در مهرآباد، امکان ارائه خدمات به زائران اربعین را نیز فراهم کرده است. این اقدام علاوه بر استفاده از ظرفیت ناوبری هوایی، دسترسی مردم به فرودگاه مهرآباد را نیز آسان‌تر و سریع‌تر کرده است.
مدیرعامل شرکت فرودگاه‌ها و ناوبری هوایی ایران با اشاره به فعالیت فرودگاه‌های مرزی گفت: چهار فرودگاه مرزی ایلام، کرمانشاه، اهواز و آبادان نیز به‌عنوان پشتیبان عملیات اربعین و ستاد اربعین در حال خدمات‌رسانی هستند.
به گفته مسئولان، فعال بودن فرودگاه‌های مرزی می‌تواند در شرایط خاص، نقش مکمل مهمی در مدیریت بازگشت زائران داشته باشد؛ بویژه در مواردی که فشار تقاضا بر مسیرهای جاده‌ای افزایش می‌یابد یا نیاز به انتقال سریع‌تر بخشی از مسافران وجود دارد. هرچند ظرفیت حمل‌ونقل هوایی در مقایسه با ناوگان جاده‌ای محدودتر است، اما توزیع پروازها در چندین فرودگاه و استفاده از ظرفیت فرودگاه‌های مرزی می‌تواند بخشی از بار بازگشت را کاهش دهد.

برش

۱۱۰۰ پرواز اربعینی از ۳۱ تیرماه
در کنار حمل‌ونقل جاده‌ای و ریلی، بخش هوایی نیز بخشی از جابه‌جایی زائران اربعین را برعهده دارد. هرچند سهم سفرهای هوایی در مقایسه با سفرهای زمینی کمتر است، اما برای بخشی از زائران، بویژه در مسیرهای طولانی یا برای افرادی که محدودیت زمانی دارند، پرواز گزینه مهمی محسوب می‌شود. بر همین اساس، شرکت فرودگاه‌ها و ناوبری هوایی ایران از آماده‌سازی فرودگاه‌های مختلف کشور برای عملیات اربعین خبر داده است. مرتضی دهقان، مدیرعامل شرکت فرودگاه‌ها و ناوبری هوایی ایران، با تشریح آخرین وضعیت پروازهای اربعین ۱۴۰۵ گفت: از ۳۱ تیرماه تاکنون حدود ۱۱۰۰ پرواز از فرودگاه‌های کشور انجام شده و حدود ۱۴۱ هزار مسافر اعزام و پذیرش شده‌اند.
او با اشاره به تمهیدات و آماده‌سازی ۲۵ فرودگاه بین‌المللی و مرز هوایی برای ارائه خدمات فرودگاهی در طول عملیات سفرهای اربعین ۱۴۰۵ اظهار کرد: ارائه هرچه بهتر و گسترده‌تر خدمات به زائران در ایام اربعین حسینی یک تکلیف است و تلاش شده است ظرفیت فرودگاهی کشور متناسب با نیاز زائران فعال شود.
دهقان ادامه داد: در کنار پروازهای داخلی و بین‌المللی که در فرودگاه‌های کشور انجام می‌شود، اولویت با پروازهای اربعین بوده تا شرکت‌های هواپیمایی بتوانند با کمترین مشکل عملیات پروازی خود را انجام دهند. همچنین در بخش فرهنگی، ترمینال‌های فرودگاهی به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی شده‌اند که مسافران از لحظه ورود به فرودگاه، حال و هوای اربعین و کربلا را احساس کنند و علاوه بر خدمات رفاهی، از خدمات فرهنگی نیز بهره‌مند شوند. مدیرعامل شرکت فرودگاه‌ها و ناوبری هوایی ایران درباره میزان استقبال از سفرهای هوایی اربعین ۱۴۰۵ نسبت به مدت مشابه سال گذشته گفت: جذابیت سفر هوایی برای بخشی از زائران اهمیت ویژه‌ای دارد و به همین دلیل، خدمات اعزام مسافران تنها به یک یا دو فرودگاه بزرگ پایتخت محدود نشده است. اکنون بیش از ۲۰ نقطه در کشور به زائران خدمات ارائه می‌کنند و مطابق سال‌های گذشته، پروازهای اربعین از فرودگاه‌های مختلف کشور انجام می‌شود. او افزود: بیشترین تقاضای سفر مربوط به استان تهران است و به همین منظور، فرودگاه بین‌المللی حضرت امام خمینی(ره) و فرودگاه بین‌المللی مهرآباد در مدار خدمات‌رسانی به زائران اربعین قرار گرفته‌اند.