تهران امروز میزبان علی فالح الزیدی، نخست‌وزیر عراق است. این سفر در حالی انجام می‌شود که همزمان با تشدید تنش‌های منطقه‌ای، تحولات امنیتی خاورمیانه وارد مرحله‌ای تازه شده است. «الزیدی» که پس از پایان سفر خود به واشنگتن و حضور در دوحه در چارچوب یک سفر منطقه‌ای راهی تهران شده، قرار است با مقامات کشورمان درباره توسعه روابط دوجانبه و همچنین آخرین تحولات سیاسی و امنیتی منطقه گفت‌وگو و رایزنی کند. پس از نقض تفاهم تهران و واشنگتن از سوی آمریکا دور تازه‌ای از تنش میان دو کشور آغاز و با برقراری دوباره محاصره دریایی ایران از ۲۳ تیرماه، وارد مرحله‌ای جدید شد. همزمان، نگرانی کشورهای منطقه از گسترش بحران افزایش یافته و بسیاری از بازیگران منطقه‌ای با دعوت طرف‌های درگیر به خویشتنداری در پی جلوگیری از سرایت بی‌ثباتی به خاورمیانه هستند. در چنین فضایی، سفر نخست‌وزیر عراق به تهران و دیگر پایتخت‌های منطقه را باید در چارچوب تلاش بغداد برای ایفای نقشی فعال‌تر در کاهش تنش‌ها ارزیابی کرد. عراق که طی سال‌های اخیر روابط متوازنی با بازیگران مختلف منطقه و فرامنطقه برقرار کرده است، اکنون می‌کوشد از این ظرفیت برای تقویت گفت‌وگو و مدیریت بحران بهره بگیرد. «حیدر العبودی»، سخنگوی دولت عراق نیز تأکید کرده است که بغداد به دلیل روابط متوازن خود از جایگاه مناسبی برای کمک به کاهش تنش‌های منطقه‌ای برخوردار است و این ظرفیت مورد توجه بازیگران مختلف قرار گرفته است.

پیوندهای سیاسی، امنیتی و اقتصادی
ایران و عراق به عنوان دو همسایه از پیوندهای تاریخی، فرهنگی، مذهبی و اجتماعی عمیقی برخوردارند؛ پیوندهایی که طی سال‌های اخیر در عرصه‌های سیاسی، امنیتی و اقتصادی نیز گسترش یافته است. با وجود ظرفیت‌های قابل توجه برای توسعه همکاری‌های دوجانبه، بسیاری از این ظرفیت‌ها همچنان نیازمند برنامه‌ریزی و هماهنگی بیشتر میان دو کشور است. «یاسر عبدالزهرا الحجاج»، سفیر جدید عراق در ایران که به تازگی رونوشت استوارنامه خود را به سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه تحویل داده است، در یادداشتی بر چشم‌انداز توسعه روابط دو کشور تأکید و تصریح کرده است: «روابط عراق و ایران در حوزه‌های مختلف سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی بر پایه میراث تاریخی و پیوندهای عمیق مردمی، رشد و توسعه قابل توجهی داشته است. امروز نیز این روابط ظرفیت‌های گسترده‌ای برای ورود به مرحله‌ای پیشرفته‌تر دارد؛ مرحله‌ای که بر گسترش مشارکت‌های اقتصادی، تشویق سرمایه‌گذاری، توسعه مبادلات تجاری و تقویت پروژه‌های اتصال، حمل‌ونقل و انرژی استوار بوده و منافع متقابل دو کشور را تأمین کند.»
در چنین فضایی است که مسائل اقتصادی جایگاه مهمی در مذاکرات تهران و بغداد خواهد داشت. در همین راستا سخنگوی دولت عراق در آستانه سفر «الزیدی» به تهران اعلام کرد که موضوع صادرات گاز طبیعی ایران، متناسب با نیازها و منافع عراق، یکی از محورهای اصلی گفت‌وگوهای دوجانبه خواهد بود. خبرگزاری شفق‌نیوز عراق نیز با تأیید این موضوع گزارش داد که «تأمین گاز نیروگاه‌های برق عراق از طریق صادرات گاز ایران، از مهم‌ترین پرونده‌های مورد بررسی در دیدارهای الزیدی با مقامات ایرانی خواهد بود.»  این در حالی است که بخش بزرگی از روابط اقتصادی دو کشور در حوزه انرژی است و ایران از مهم‌ترین صادرکنندگان گاز و برق به عراق است. دو کشور در حوزه خدمات فنی و مهندسی، ریلی و ترانزیتی همکاری‌های نزدیکی دارند. اما در همین زمینه ویژگی‌های شخصی و سوابق اجرایی «الزیدی» نیز می‌تواند بر پیگیری و تقویت همکاری‌های اقتصادی مشترک تأثیرگذار باشد. این سیاستمدار جوان عراقی پیش از ورود به عرصه سیاست، سابقه فعالیت در حوزه‌های اقتصادی و بانکی را داشته و به عنوان چهره‌ای با رویکردی عمل‌گرایانه و توسعه‌محور شناخته می‌شود. بنابراین انتظار می‌رود توسعه همکاری‌های اقتصادی و تسهیل مناسبات تجاری، یکی از محورهای مورد توجه او در رایزنی‌های تهران باشد.

همکاری‌های امنیتی
محور مهم رایزنی
با این حال، تحقق اهداف اقتصادی و گسترش مبادلات تجاری، همکاری‌های انرژی و اجرای پروژه‌های مشترک بیش از هر چیز به درک مشترک تهران و بغداد از الزامات امنیت منطقه و تداوم همکاری‌های دو کشور برای کاهش تنش‌ها و تقویت ثبات در محیط پیرامونی وابسته خواهد بود. چه آنکه تحولات اخیر منطقه، بویژه افزایش حضور نظامی آمریکا در جنوب خلیج فارس و استفاده از خاک برخی کشورهای همسایه برای اقدام علیه ایران، این موضوع را به یکی از اولویت‌های اصلی تهران تبدیل کرده است. این حساسیت، تنها به تحولات میدانی اخیر محدود نمی‌شود. مقام‌های آمریکایی در ماه‌های گذشته بارها از برنامه‌های خود برای افزایش فشار بر ایران سخن گفته‌اند و برخی اظهارات آنها نیز به نقش گروه‌های مسلح مخالف جمهوری اسلامی اشاره کرده است. این گروه‌ها که در بخش‌هایی از مرز ایران و عراق حضور دارند، سال‌هاست یکی از تهدیدات امنیت ملی کشور محسوب می‌شوند و هرگونه  بهره‌برداری قدرت‌های متخاصم از این گروهک‌ها علیه ایران می‌تواند امنیت مرزهای مشترک را با مخاطره روبه‌رو کند. بر همین اساس، ایران طی سال‌های گذشته همواره از دولت عراق خواسته است با اعمال حاکمیت کامل بر مناطق مرزی، مانع فعالیت این گروه‌ها و دور شدن آنها از مرزهای مشترک شود. این مطالبه در قالب مجموعه‌ای از رایزنی‌ها و توافقات امنیتی نیز پیگیری شده است که مهم‌ترین نمونه آن، توافق امنیتی تهران و بغداد است که اسفندماه ۱۴۰۱ با امضای دبیر وقت شورای عالی امنیت ملی ایران و همتای عراقی‌اش به امضا رسید. در چنین شرایطی، انتظار می‌رود همکاری‌های امنیتی نیز در کنار پرونده‌های سیاسی و اقتصادی، یکی از محورهای اصلی گفت‌وگوهای مقامات دو کشور در سفر نخست‌وزیر عراق به تهران باشد؛ زیرا با افزایش تنش‌های منطقه‌ای، حفظ امنیت مرزهای مشترک و جلوگیری از تبدیل خاک کشورهای همسایه به بستری برای تشدید بحران علیه ایران، بیش از هر زمان دیگری به اولویتی مشترک برای تهران و بغداد تبدیل شده است.

یادداشت

روابط تهران و بغداد 
راهبردی برای آینده روابط کشورهای خلیج فارس

محمد علی بک
مدیرکل  خلیج فارس وزارت امور خارجه

در معادلات پیچیده و پرتحول غرب آسیا، کمتر رابطه‌ای را می‌توان یافت که به اندازه مناسبات دو کشور همسایه ایران و عراق از عمق تاریخی، پیوندهای تمدنی و ظرفیت‌های راهبردی برخوردار باشد. روابط دو کشور امروز دیگر صرفاً بر پایه همجواری جغرافیایی تعریف نمی‌شود؛ بلکه بر بستری از اشتراکات سیاسی، فرهنگی، دینی، تاریخی و منافع متقابل استوار است که آن را به یکی از مهم‌ترین ارکان ثبات، امنیت و توسعه منطقه تبدیل کرده است. این دو کشور توانسته‌اند با همکاری و هماهنگی مرزهای خود را به مرزهای دوستی و مراودات اقتصادی و اجتماعی تبدیل نمایند. این واقعیت، زمانی آشکارتر می‌شود که به روند تحولات چند دهه اخیر نگریسته شود. در این سال‌ها، بازیگران مختلف منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای، هر یک با انگیزه‌ای خاص کوشیدند میان تهران و بغداد فاصله ایجاد کنند. از دامن زدن به اختلافات سیاسی و مذهبی گرفته تا جنگ روانی و عملیات رسانه‌ای، همه با این هدف دنبال شد که این پیوند راهبردی تضعیف شود. اما حاصل این تلاش‌ها برخلاف خواست طراحان آن بود. هر بحران، دو کشور را به یکدیگر نزدیک‌تر ساخت و هر تهدید، ضرورت همکاری‌های گسترده‌تر را آشکارتر کرد. دلیل این پایداری روشن است؛روابط جمهوری اسلامی ایران و جمهوری عراق ریشه‌دار، راهبردی و مبتنی بر پیوندهای عمیق تاریخی، فرهنگی، دینی و منافع مشترک دو ملت است. مبارزه مشترک با تروریسم، همکاری‌های امنیتی، توسعه مناسبات اقتصادی، پیوندهای فرهنگی، حضور میلیون‌ها زائر در آیین باشکوه اربعین حسینی و گسترش همکاری‌های علمی، دانشگاهی و زیرساختی، تنها بخشی از جلوه‌های این شراکت راهبردی است. از همین منظر بود که دولت چهاردهم نیز توسعه روابط با عراق را در اولویت سیاست خارجی خود قرار داد. این امر نشان داد که تهران، توسعه روابط با بغداد را نه یک گزینه، بلکه ضرورتی راهبردی برای آینده منطقه می‌داند و بر این باور است که امنیت، توسعه و شکوفایی دو کشور، در گرو همکاری‌های عمیق‌تر و مستمر خواهد بود. نماد دیگر این پیوند عمیق، حضور گسترده مردم و مسئولان عراقی در آیین تشییع و بزرگداشت امام شهید بود؛ حضوری که بازتاب گسترده‌ای در افکار عمومی منطقه یافت و بار دیگر نشان داد سرمایه اصلی روابط ایران و عراق، سرمایه‌ای مردمی و ریشه‌دار است. هنگامی که شخصیت‌های عالی‌رتبه سیاسی، رهبران جریان‌های مختلف و اقشار گوناگون مردم عراق، دوشادوش یکدیگر در این مراسم حضور یافتند، پیام روشنی به جهانیان مخابره شد؛ اینکه روابط دو کشور، فراتر از توافق‌های سیاسی و دولت‌ها، بر پایه احترام متقابل، پیوندهای اعتقادی و همدلی تاریخی استوار است. به تعبیر مقام معظم رهبری حضرت آیت‌الله سید مجتبی حسینی خامنه‌ای جلوه‌ای تمام عیار از همدلی، اخوت و هم مرامی بین دوملت ایران و عراق را نشان داد. این حضور پرشکوه، برخاسته از اراده ملت‌هاست و همین پشتوانه مردمی، آن را در برابر فشارها و توطئه‌های خارجی مصون ساخته است. اکنون و در آستانه سفر آقای الزیدی نخست‌وزیر جدید در رأس یک هیأت عالیرتبه سیاسی، اقتصادی و امنیتی به تهران، فرصت تازه‌ای برای گشودن افق‌های جدید همکاری میان دو کشور فراهم آمده است. این سفر می‌تواند حلقه‌ای دیگر در زنجیره تعاملات سازنده تهران و بغداد باشد و مسیر همکاری‌های سیاسی، منطقه‌ای، اقتصادی، سرمایه‌گذاری، تجارت، انرژی، حمل‌ونقل، توسعه زیرساخت‌های مرزی، همکاری‌های فرهنگی و تسهیل تردد زائران را بیش از گذشته هموار سازد. امید است این سفر راهبردی و دیدار نخست‌وزیر عراق با دکتر پزشکیان منجر به توافق دو طرف بر سر یک توافق راهبردی همه جانبه بین دو کشور شود. 
بی‌تردید ظرفیت‌های موجود میان دو کشور بسیار فراتر از سطح کنونی روابط است و تلاش‌های بدخواهان نمی‌تواند این روابط را تحت تأثیر قرار دهد. دو کشور، با تکیه بر جایگاه ژئوپلتیکی، منابع انسانی، ظرفیت‌های اقتصادی و اشتراکات تمدنی، قادرند الگویی موفق از همکاری میان کشورهای منطقه ارائه دهند؛ الگویی که نه بر پایه مداخله قدرت‌های بیرونی، بلکه بر اساس اعتماد متقابل، احترام به حاکمیت ملی و تأمین منافع مشترک شکل گرفته است. 
ایران و عراق، با برخورداری از سرمایه‌ای عظیم از اعتماد متقابل و پیوندهای عمیق مردمی، این ظرفیت را دارند که پرچمدار یک همکاری همه جانبه منطقه‌ای باشند. انتظار می‌رود سفر آقای الزیدی به تهران، در امتداد اولین سفر خارجی دکتر مسعود پزشکیان رئیس‌جمهوری به عراق، فصل تازه‌ای از همکاری‌های راهبردی را رقم زند؛ فصلی که ثمره آن، نه تنها برای دو ملت، بلکه برای امنیت، ثبات و توسعه پایدار سراسر منطقه سودمند و امیدآفرین خواهد بود.