شیما جهان‌بخش
گروه ایران زمین

این روزها با گرم شدن هوا انتشار اخباری درباره افزایش «گاز اوزون سطحی» در شهرهای استان البرز و به بازه خطرناک رسیدن «اشعه فرابنفش»، موجی از دلهره و نگرانی را در میان شهروندان استان‌های مختلف ایجاد کرده است. اما واقعیت علمی ماجرا چیست؟ آیا آسمان ایران واقعاً ناامن شده یا این شرایط، چهره طبیعی تابستان‌های فلات ایران است که سال‌هاست با آن زندگی می‌کنیم؟ برای پاسخ به این ابهامات و آرامش خاطر افکار عمومی، «ایران» به سراغ «صادق ضیاییان»، رئیس مرکز ملی پیش‌بینی و مدیریت بحران مخاطرات وضع هوای سازمان هواشناسی کشور رفت. وی با تکیه بر آمارها و نقشه‌های علمی، در این گزارش مرز میان شایعه و واقعیت را مشخص می‌کند و از پشت‌پرده اشعه فرابنفش، اوزون سطحی و وضعیت دمای استان‌ها می‌گوید. 

میراث جغرافیایی استان‌های ایران
یکی از موضوعاتی که در هفته‌های اخیر مایه نگرانی گسترده مردم در استان‌های مختلف شده، اخبار مربوط به ورود شاخص پرتو فرابنفش به بازه‌های خطرناک است. ضیاییان در تشریح علمی این پدیده می‌گوید: «پیش از هر چیز باید بدانیم که پرتو فرابنفش بخشی طبیعی از طیف تابش خورشید است که با چشم دیده نمی‌شود، اما اثرات مستقیمی بر پوست و چشم انسان دارد. ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود، همواره در فصل تابستان با شاخص‌های بالای پرتو فرابنفش مواجه بوده است. در اصل این یک پدیده جدید یا ناشی از یک اتفاق جوی ناگهانی در سال‌جاری نیست و همواره با آن مواجه بوده‌ایم.»
رئیس مرکز ملی پیش‌بینی مخاطرات وضع هوا با مشخص کردن ساعات دقیق اوج تابش تأکید می‌کند: «داده‌های آماری نشان می‌دهند در فصل تابستان، به طور طبیعی از ساعت ۱۰ صبح تا ۵ عصر، شدت تابش پرتوهای فرابنفش در محدوده خطرناک و بالاتر قرار می‌گیرد. این ویژگی اقلیمی کشور ماست و در سال‌های گذشته نیز وجود داشته است.» 

درس‌هایی از پوشش سنتی مردم 
در مناطق مختلف
ضیاییان با پیوند زدن هواشناسی مدرن به پوشش سنتی مردم در استان‌های مختلف می‌افزاید: «نیاکان ما بدون داشتن دستگاه‌های سنجش فرابنفش، این جغرافیا را عمیقاً فهمیده بودند. اگر به پوشش سنتی مردم در استان‌های کویری، جنوبی و حتی دامنه‌های البرز نگاه کنید، لباس‌های نخی، گشاد، آستین‌بلند به همراه کلاه‌های لبه‌دار و دستارهای سر را می‌بینید. اینها تدابیر تمدنی برای فرار از گزند همین آفتاب صریح بوده‌اند. بنابراین، تداوم این وضعیت نیازی به دلهره ندارد، بلکه نیازمند رعایت رفتارهای مراقبتی و سازگاری با اقلیم بومی است.» رئیس مرکز ملی پیش‌بینی مخاطرات وضع هوا با تأکید بر اهمیت حفظ سلامت شهروندان در ساعات پیک تابش، توصیه می‌کند: «افراد تا حد امکان از حضور غیرضروری در معرض تابش مستقیم خورشید، بویژه بین ساعات ۱۰ صبح تا ۵ عصر خودداری کنند.» وی همچنین بر استفاده مستمر از کرم‌های ضد آفتاب مناسب و استاندارد تأکید کرده و از شهروندان می‌خواهد برای محافظت بیشتر از پوشش‌های آستین‌بلند، سبک و روشن استفاده کنند و بهره‌گیری از کلاه‌های لبه‌دار و عینک‌های آفتابی استاندارد را در اولویت قرار دهند.
 
کیمیاگری معکوس 
در اتمسفر کلان‌شهرها
دومین پدیده‌ای که در روزهای گرم تابستان به کاهش کیفیت هوای کلان‌شهرها دامن زده و در استان‌هایی چون البرز و تهران خبرساز شده، افزایش غلظت «گاز اوزون» در سطح زمین است.
ضیاییان با تشریح تفاوت میان اوزون مفید و مضر می‌گوید: «ما دو نوع اوزون در جو داریم: اوزون مفید در ارتفاعات بسیار بالا (استراتوسفر) قرار دارد و کارش جذب پرتوهای فرابنفش خورشید است، اما اوزونی که در پایش‌های شهری با آن مواجه‌ایم، «اوزون سطح زمین» یا «اوزون تروپوسفری» است که یک آلاینده ثانویه و مضر به شمار می‌رود.»
وی در توضیح نحوه شکل‌گیری این گاز می‌افزاید: «این گاز به طور مستقیم از خودروها یا کارخانه‌ها منتشر نمی‌شود. در کلان‌شهرها، گازهای آلاینده ناشی از ترافیک و صنایع در هوا معلق می‌مانند. هنگامی که در اواسط روز، این مواد در معرض تابش مستقیم نور خورشید و گرمای بالا قرار می‌گیرند، یک واکنش شیمیایی رخ می‌دهد و گاز اوزون در سطح زمین پدید می‌آید. بنابراین، هرچه آلودگی اولیه کلان‌شهرهایی مانند کرج و تهران بیشتر باشد، در ساعات بعدازظهر اوزون سطحی بیشتری تولید شده و کیفیت هوا کاهش می‌یابد.»
ضیاییان هشدار می‌دهد: «اوزون سطحی گازی بشدت اکسیدکننده است که استنشاق آن می‌تواند موجب تحریک گلو، سرفه و تنگی نفس بویژه در کودکان، سالمندان و مبتلایان به آسم شود.»
رئیس مرکز ملی پیش‌بینی و مدیریت بحران مخاطرات وضع هوای سازمان هواشناسی کشور، با اشاره به تأثیر مستقیم این پدیده بر استان‌های پرجمعیت مجاور پایتخت می‌گوید: «ما در کلان‌شهرهایی مانند کرج با پدیده تجمع آلاینده‌ها روبه‌رو هستیم. این حجم از افزایش دما در شهرهای بزرگ و پرجمعیت، دقیقاً نقش کاتالیزور و شتاب‌دهنده را برای تولید گاز اوزون در ساعات بعدازظهر ایفا می‌کند. از این رو، مدیریت ترددهای شهری و کاهش فعالیت‌های بدنی در فضای باز طی ساعات اوج دما، برای حفظ سلامت شهروندان این مناطق حیاتی است. این وضعیت بویژه در استان البرز که با ترافیک عبوری سنگین و گردوغبار محلی مواجه است، نمود بیشتری دارد.»
 
تداوم هوای گرم در سراسر کشور
یکی از سؤالات کلیدی هموطنان در استان‌های مختلف این است که این توده هوای گرم چه زمانی از کشور خارج می‌شود؟
ضیاییان با نگاهی واقع‌بینانه به نقشه‌های هواشناسی در این زمینه می‌گوید: «روند صعودی و شدید افزایش دما در حال حاضر متوقف شده است؛ یعنی دیگر شاهد رکوردهای عجیب جدید نخواهیم بود. اما توده هوای گرم کنونی بسیار پایدار است و این استقرار تا هفته آینده همچنان در اغلب مناطق کشور ادامه خواهد داشت.»
وی درباره تغییرات دما توضیح می‌دهد: «در روزهای آینده شاهد کاهش‌های جزئی و موقتی دما در حد ۱ تا ۲ درجه در برخی مناطق خواهیم بود، اما این کاهش ماندگار نیست و دما دوباره افزایش می‌یابد. به طور کلی، هوای گرم همچنان در کشور مستقر است و تغییر ملموسی در جهت خنک شدن واقعی هوا تا اواسط مردادماه رخ نخواهد داد.»
 
نبض کند کیفیت هوا 
زیر سایه اوزون سطحی
«کامران حقی‌آبی»، مدیرکل هواشناسی استان البرز نیز با تأیید هشدارهای کشوری و تشریح آخرین وضعیت جوی این استان می‌گوید: «بر اساس پیش‌بینی‌های هواشناسی استان، روند افزایش دما از چهارشنبه ۲۴ تیر تا دوشنبه ۲۹ تیر تداوم خواهد داشت و طی این مدت علاوه بر تجربه هوای گرم، شاهد پدیده گردوغبار محلی در البرز خواهیم بود.»
وی ادامه می‌دهد: «در این بازه زمانی، افزایش اوزون سطحی به دلیل تابش شدید اشعه فرابنفش خورشید موجب کاهش کیفیت هوا بویژه هنگام ظهر و عصر در مناطق شهری و ساعات اوج ترافیک خواهد شد.»
حقی‌آبی با ارائه جزئیات و آمارهای دقیق ایستگاهی در سطح استان البرز می‌افزاید: «آخرین پیش‌بینی‌های ما نشان می‌دهد دمای هوا در نقاط مختلف استان نوسانات شدیدی را ثبت خواهد کرد؛ به طوری که بیشینه دمای کرج به عنوان مرکز استان به ۴۱ درجه سلسیوس می‌رسد که ترکیب آن با ترافیک ظهرگاهی، محرک اصلی تولید اوزون است. همچنین شهرستان اشتهارد با ثبت دمای ۴۳ درجه، داغ‌ترین نقطه استان البرز خواهد بود و شهرهای چهارباغ و نظرآباد نیز دمای ۴۲ درجه را تجربه می‌کنند. در فردیس دمای ۴۱ درجه به همراه تراکم جمعیتی بالا کیفیت هوا را در عصرها کاهش می‌دهد و حتی مناطق کوهپایه‌ای و ییلاقی مانند هشتگرد با دمای ۳۷ درجه و طالقان با دمای ۳۶ درجه از این چتر حرارتی مصون نخواهند بود. لذا از عموم مردم استان درخواست می‌کنیم فعالیت‌های خود را به ساعات خنک‌تر منتقل کنند.»

برش

سازگاری؛ رمز عبور از روزهای داغ تابستان
پدیده‌هایی مانند اشعه فرابنفش و اوزون سطحی، بخشی از واقعیت اقلیمی و جغرافیایی فلات ایران در چله تابستان هستند. پیام اصلی سازمان هواشناسی واضح است: ترس و دلهره گره‌ای از کار باز نمی‌کند. آنچه امروز استان‌ها و کلان‌شهرهای ما به آن نیاز دارند، از یک‌سو مدیریت آلودگی هوا برای جلوگیری از تولید اوزون سطحی و از سوی دیگر رعایت نکات ایمنی ساده مانند استفاده از کلاه، عینک آفتابی و کرم ضدآفتاب است. با کمی تدبیر و آگاهی، می‌توان این روزهای سوزان را به سلامت پشت سر گذاشت و به استقبال پاییزی پربارش رفت.