سخنگوی صنعت آب و مدیر کل دفتر هوشمندسازی توانیر از برنامههای وزارت نیرو برای کاهش مصرف آب و برق کشاورزی میگویند
حدیث حدادی
گروه اقتصادی
با افزایش فشار بر منابع آب و برق، بهرهوری در بخش کشاورزی به یکی از اصلیترین محورهای سیاستگذاری وزارت نیرو تبدیل شده است؛ بخشی که بیش از ۸۶ درصد منابع آب کشور را مصرف میکند و در ماههای گرم سال نیز سهم قابل توجهی در بار شبکه برق دارد. از اصلاح الگوی مصرف و توسعه آبیاری هوشمند تا استفاده از تجهیزات پربازده و پنلهای خورشیدی، مجموعهای از سیاستها در دستورکار قرار گرفته تا هم مصرف آب و برق کاهش یابد و هم بهرهوری تولید در کشاورزی افزایش پیدا کند.کشاورزی ایران در سالهای اخیر با دو چالش همزمان روبهرو شده است؛ کاهش منابع آبی، افت بارشها و گسترش دشتهای ممنوعه از یکسو و افزایش مصرف انرژی، بهویژه در تابستان، از سوی دیگر. همین وضعیت باعث شده بهرهوری، نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی برای تداوم تولید کشاورزی و حفظ منابع حیاتی کشور باشد.
کشاورزی؛ میدان اصلی اصلاح مصرف آب
عیسی بزرگزاده، سخنگوی صنعت آب کشور، در گفتوگو با «ایران»، با تأکید بر اینکه اصلیترین مصرفکننده آب در کشور بخش کشاورزی است، گفت: «بیش از ۸۶ درصد منابع مصرفی آب کشور در بخش کشاورزی استفاده میشود؛ بنابراین اگر قرار باشد جهش مهمی در بهرهوری رخ دهد، باید در همین بخش اتفاق بیفتد.»
به گفته او، «در سند دانشبنیان امنیت غذایی هدفگذاری شده است که با استفاده از فناوری و اقدامات اصلاحی، تولید ماده خشک از هر مترمکعب آب از حدود ۱.۴ به حدود ۲.۶ کیلوگرم افزایش یابد. این هدفگذاری یکی از مهمترین شاخصهای برنامههای بهرهوری آب در بخش کشاورزی است.» بزرگزاده با اشاره به وضعیت اقلیمی ایران توضیح داد: «ایران از نظر بارش، در سطحی حدود یکسوم تا یکچهارم متوسط جهانی قرار دارد. بارش متوسط کشور کمتر از ۲۵۰ میلیمتر است، در حالی که متوسط جهانی چند برابر این رقم است. بنابراین انتظار میرود در کشوری مانند ایران، بهرهوری اقتصادی آب بالاتر از متوسط جهانی باشد.»
اما به گفته سخنگوی صنعت آب، وضعیت فعلی فاصله زیادی با این انتظار دارد. او گفت: «بهرهوری اقتصادی آب در ایران حدود یکچهارم متوسط جهانی است. در دنیا از هر مترمکعب آب حدود ۲۲ دلار ارزش افزوده تولید میشود، اما در ایران این رقم حدود ۵ دلار است. در کشورهای پیشرفته نیز از هر مترمکعب آب حدود ۵۶ دلار ارزش افزوده ایجاد میشود؛ یعنی بیش از ۱۱ برابر ایران.»
این مقایسه نشان میدهد که مسأله آب در کشاورزی فقط کمبود منابع نیست، بلکه نحوه استفاده از منابع موجود نیز اهمیت تعیینکننده دارد. به بیان دیگر، حتی با همین میزان آب نیز اگر ساختار تولید، قیمتگذاری، فناوری و الگوی کشت اصلاح شود، میتوان ارزش افزوده بیشتری ایجاد کرد.
دو مانع اصلی بهرهوری آب
سخنگوی صنعت آب، دو عامل را از مهمترین دلایل هدررفت و مصرف بالای آب در کشاورزی میداند: قیمت پایین آب و توسعهنیافتگی کشاورزی صنعتی.
او در توضیح عامل اول گفت: «یکی از مهمترین عوامل هدررفت آب، قیمت بسیار پایین و تقریباً مجانی بودن آب در دسترس کشاورزان است. قیمتگذاری و تعرفهگذاری آب کشاورزی بهگونهای است که سیگنال غلط به مصرفکننده میدهد و او را وادار نمیکند از آب به بهترین شکل استفاده کند.»
بزرگزاده همچنین معتقد است: «شیوه پرداخت یارانهها در بخش کشاورزی نیازمند بازنگری است.» به گفته او، «اختصاص یارانه به نهادههایی مانند آب، برق، بذر، کود و سم، به جای حمایت هدفمند از محصول کشاورزی، به بدمصرفی منابع منجر شده و باید اصلاح شود.»
عامل دوم از نگاه او، غلبه کشاورزی معیشتی بر کشاورزی صنعتی است. بزرگزاده در اینباره گفت: «ما با هدف ایجاد شغل ارزان، آب فراوان و ابزار اولیه در اختیار افراد قرار داده و انتظار داشتهایم از زمین درآمد ایجاد کنند؛ در حالی که باید به سمت کشاورزی صنعتی حرکت میکردیم تا هم نیاز غذایی کشور تأمین شود و هم اشتغال و درآمد پایدار برای کشاورزان شکل بگیرد.»
به گفته او، «خرد بودن اراضی نیز یکی دیگر از موانع بهرهوری است؛ زیرا اجرای فناوریهای نوین، مکانیزاسیون، آبیاری هوشمند و مدیریت یکپارچه منابع در اراضی کوچک و پراکنده دشوارتر است.»
آبیاری هوشمند
و کاهش برداشت آب
در سالهای اخیر، فناوریهایی مانند آبیاری هوشمند، بازچرخانی آب، سامانههای پایش مصرف و اصلاح الگوی کشت بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفتهاند. بزرگزاده با اشاره به برنامه هفتم توسعه گفت: «در برنامه هفتم شاخصهای مشخصی برای این حوزه تعیین شده و همکاری خوبی میان وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی شکل گرفته است.»
با این حال، از نگاه سخنگوی صنعت آب، «آینده منابع آبی کشور در گرو کاهش برداشت از منابع آب است.» او تأکید کرد: «هم در برنامه هفتم و هم در گزارشهای مستقل کارشناسی به این نتیجه رسیدهایم که باید برداشت آب کشاورزی کاهش یابد. اگر این اتفاق نیفتد، با توجه به گسترش دشتهای ممنوعه و ممنوعه بحرانی، برداشت بیش از اندازه از رودخانهها و خشکی تالابها، آینده مطلوبی برای آب کشور قابل تصور نیست.»
برق کشاورزی زیر چتر بهینهسازی
بهرهوری در کشاورزی فقط به آب محدود نمیشود. بخش کشاورزی در حوزه برق نیز به دلیل استفاده گسترده از چاهها، ایستگاههای پمپاژ و تجهیزات برقی، یکی از بخشهای مهم در مدیریت مصرف انرژی محسوب میشود؛ بهویژه در ماههای گرم سال که شبکه برق با اوج تقاضا روبهروست.
حامد احمدی، مدیرکل دفتر هوشمندسازی و فناوریهای نوین شرکت توانیر، در گفتوگو با «ایران»، با اشاره به وضعیت تلفات در شبکه توزیع برق گفت: «تلفات در شبکه توزیع از مقایسه انرژی ورودی به شبکه و انرژی تحویلی به مشترکان محاسبه میشود و کمتر از ۱۰ درصد است. البته اختصاص یک عدد مشخص به عنوان تلفات بخش کشاورزی در شبکه توزیع ممکن نیست.»
او تأکید کرد: «کاهش تلفات شبکه توزیع و ارتقای بهرهوری انرژی در بخش کشاورزی، از اولویتهای اصلی وزارت نیرو است.» به گفته احمدی، «نوسازی و بهسازی شبکههای توزیع برق، ارتقای تجهیزات، استفاده از ادوات پربازده، نصب کنتورهای هوشمند، اصلاح و متعادلسازی بار ترانسفورماتورها و جلوگیری از استفاده غیرمجاز، از جمله برنامههایی است که در این حوزه دنبال میشود.»
همچنین با همکاری وزارت جهاد کشاورزی، طرحهای بهینهسازی مصرف انرژی در ایستگاههای پمپاژ و چاههای کشاورزی در دستورکار قرار دارد تا هم تلفات فنی و غیرفنی کاهش یابد و هم بهرهوری انرژی افزایش پیدا کند.
صرفهجویی با تجهیزات پربازده
یکی از محورهای مهم بهینهسازی برق در بخش کشاورزی، جایگزینی تجهیزات کمبازده با الکتروموتورها و سامانههای پربازده است. احمدی در اینباره گفت: «میزان صرفهجویی ناشی از تبدیل موتورهای برق چاههای کشاورزی از دائمکار به پربازده و همچنین اصلاح شبکههای آبیاری، به شرایط چاه، توان موتور، ساعت کارکرد و وضعیت شبکه آبیاری بستگی دارد.»
به گفته او، «بررسیها نشان میدهد استفاده از الکتروموتورهای پربازده و اصلاح سامانههای آبیاری میتواند در بخش قابل توجهی از سیستمهای آبیاری کشور، بین ۱۰ تا ۳۰ درصد صرفهجویی در مصرف برق ایجاد کند.»
با این حال، اجرای این طرحها با چالشهایی نیز همراه است. احمدی محدودیت منابع مالی، هزینه اولیه نسبتاً بالا و نبود آگاهی کافی از مزایای اقتصادی این طرحها را از جمله عواملی دانست که باعث شده استقبال کشاورزان از برنامههای بهینهسازی کمتر از سطح انتظار باشد.
او افزود: «وزارت نیرو تلاش میکند با ارائه مشوقهای مالی، تسهیل فرآیندهای حمایتی و در مقابل، کاهش یا حذف یارانه پرداختی به مصارف خارج از چارچوب، زمینه توسعه این اقدامات را فراهم کند.»
مدیریت بار و پنلهای خورشیدی
بخش کشاورزی در ماههای گرم سال میتواند در شکلگیری پیک بار نقش قابل توجهی داشته باشد. احمدی با اشاره به سهم حدود ۶ تا ۸ درصدی بخش کشاورزی از تقاضای بار شبکه در ماههای گرم گفت: «این سهم در برخی استانها نقش مؤثری در شکلگیری پیک بار تابستان دارد.»
به گفته او، «مطابق روال هر سال و براساس مصوبات ابلاغی، در ماههای گرم سال مصرف برق چاههای کشاورزی در ساعات اوج بار مشمول برنامههای مدیریت بار میشود. در مقابل، کشاورزانی که در این ساعات همکاری کنند، از مشوقهای مالی و بخشودگی هزینه برق در سایر ساعتها بهرهمند خواهند شد.»
یکی دیگر از مسیرهای مورد توجه وزارت نیرو، استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر در بخش کشاورزی است. احمدی در اینباره گفت: «مطابق مصوبه وزارت نیرو در سال ۱۴۰۳، در صورت احداث و بهرهبرداری از نیروگاه انرژی تجدیدپذیر، از جمله سامانههای خورشیدی، توسط کشاورز به میزان ۸۰ درصد دیماند مصرفی، مصرف برق چاه کشاورزی از شمول برنامههای مدیریت بار در ساعات اوج مصرف خارج میشود.»
به گفته او، «این رویکرد در برخی استانها از جمله خراسان رضوی با استقبال کشاورزان مواجه شده است.» احمدی توضیح داد: «فناوری و محل نصب سامانههای خورشیدی در مصوبه وزارت نیرو تعیین نشده و کشاورز متناسب با شرایط خود میتواند بهترین روش طراحی و اجرا را انتخاب کند. مشاهدات میدانی نیز نشان میدهد در اغلب طرحهای اجراشده، به دلیل فراوانی زمین و هزینه کمتر، پنلها روی زمین نصب شدهاند.
برش
بهرهوری؛ شرط تداوم کشاورزی
بهرهوری در کشاورزی یکی از محورهای اصلی سیاستگذاری در سالهای پیش روست. از یکسو، کاهش برداشت آب، اصلاح قیمتگذاری، عبور از کشاورزی معیشتی، توسعه فناوریهای نوین آبیاری و افزایش بهرهوری اقتصادی آب مطرح است؛ از سوی دیگر، نوسازی تجهیزات برقی، نصب کنتورهای هوشمند، مدیریت بار، استفاده از الکتروموتورهای پربازده و توسعه انرژی خورشیدی در چاههای کشاورزی دنبال میشود.
در واقع، مسأله امروز کشاورزی ایران فقط تولید بیشتر نیست، بلکه تولید بیشتر با مصرف کمتر آب و انرژی است. در کشوری که بارش آن کمتر از متوسط جهانی است و شبکه برق آن در تابستان با فشار اوج مصرف روبهرو میشود، ادامه شیوههای سنتی و کمبازده نمیتواند پاسخگوی نیازهای آینده باشد.به همین دلیل، نسخه جدید بهرهوری در کشاورزی ایران، ترکیبی از اصلاح سیاستهای حمایتی، توسعه فناوری، مدیریت مصرف، سرمایهگذاری در تجهیزات پربازده و استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر است؛ نسخهای که اجرای موفق آن، هم به هماهنگی دستگاههای اجرایی نیاز دارد و هم به همراهی کشاورزان و جامعه.
