گفتوگو با هوشنگ جاوید، پژوهشگر موسیقی:
نغمههای عاشورایی تکثری به وسعت ایران دارند
ندا سیجانی
گروه فرهنگی
موسیقی عاشورایی در ایران تنها به نوحهخوانیهای شناختهشده محدود نمیشود؛ در اقصینقاط کشور، اقوام مختلف ایرانی با سازها، نغمهها و شیوههای اجرایی خاص خود، روایتهایی از واقعه عاشورا را در قالب آیین موسیقی عاشورایی حفظ کردهاند. هوشنگ جاوید، پژوهشگر موسیقی نواحی ایران در اینباره معتقد است: «بخش مهمی از این میراث هنوز بهدرستی شناخته نشده و بیتوجهی به ثبت و پژوهش آن، بسیاری از نمونههای ارزشمند را در معرض فراموشی قرار داده است.»
جاوید درباره گستردگی نغمههای عاشورایی در میان اقوام ایرانی بیان کرد: «در مناطق مختلف کشورمان نغمههایی با ریشه عاشورایی بسیار وجود دارد، اما متأسفانه این موضوع کمتر مورد بررسی قرار گرفته و اگر پژوهشهایی هم انجام شده، بسیاری از آنها در دسترس عموم قرار نگرفته است.»
او با اشاره به پیوند موسیقی سوگ قومی با آیینهای مذهبی گفت: «در بسیاری از مناطق، موسیقیهای سوگ عامیانه وارد موسیقی سوگ مذهبی شدهاند. برای مثال در میان اقوام زاگرسنشین، از کرد و لر تا بختیاری، موسیقی سوگ میان هویت قومی و باور مذهبی مشترک است.»
این پژوهشگر با اشاره به یکی از نمونههای این پیوند اظهار کرد: «در زاگرس نغمهای به نام «ساز چپ» وجود دارد که همان سورنا و دهل است و در مناسبتهای مذهبی نیز اجرا میشود. در میان بختیاریها و بویژه منطقه کهگیلویه و بویراحمد، نغمههایی مانند «حربی» شکل گرفته که مخصوص سوگوارههای مذهبی و ایام عاشوراست.»
طبل زلزله
سازی برای اعلام آغاز محرم
جاوید در ادامه به سازهای خاص آیینی اشاره میکند و میگوید: «سالها پیش در منطقه ابرندآباد یا شاهدیه یزد، سازی پیدا کردیم به نام «طبل زلزله». این ساز بسیار بزرگ بود و زمانی که همراه محمدرضا درویشی برای دیدن سازنده آن رفتیم، پیرمرد درباره دلیل نامگذاری آن توضیح داد.»
به گفته او، این طبل برای آگاه کردن مردم از آغاز ماه محرم استفاده میشده است: «این ساز چندین دهانه داشت که با پوست گاو پوشیده میشد و هنگام نواختن، صدایی شبیه زلزله ایجاد میکرد. هدف هم این بود که مردم از فرارسیدن محرم و واقعه عاشورا آگاه شوند.»
کمانچه و دوتار
در روایتهای عاشورایی
جاوید با اشاره به استفاده از سازهای مختلف در آیینهای مذهبی بیان کرد: «در گذشته فکر میکردم سازهای آرشهای کمتر در موسیقی آیینی حضور دارند، اما در خراسان رضوی و منطقه درگز دیدم که هنرمندانی با کمانچه، آوازهای مذهبی و سوگخوانی فعالیت میکنند.»
او درباره بخشیهای مذهبی خراسان نیز گفت: «در میان بخشیهای شمال خراسان گروهی داشتیم به نام بخشیهای مذهبی که تنها آنها اجازه داشتند در ماه محرم و صفر ساز بزنند. این افراد با دوتار، داستان زندگی امام حسین(ع) و وقایع عاشورا را روایت میکردند.»
جاوید با یادآوری نام برخی از این هنرمندان افزود: «مرحوم علی غلامرضایی آلماجوقی از آخرین بازماندگان این شیوه بود که روایتهایی مانند به میدان رفتن حضرت عباس(ع) و نبرد امام حسین(ع) را با دوتار اجرا میکرد.»
او همچنین از راویان ترکمن یاد کرد و گفت: «در میان ترکمنها نیز هنرمندانی بودند که با دوتار و نقالی، روایت زندگی امام حسین(ع) را اجرا میکردند. برخی از آنها حتی سواد خواندن نداشتند اما متنهای طولانی را از حفظ میخواندند. متأسفانه بسیاری از این شیوهها بدون ثبت و ضبط از بین رفت.»
عاشیقها، یزد و بوشهر
روایتهای متنوع از عاشورا
جاوید با اشاره به موسیقی آیینی آذربایجان گفت: «در میان عاشیقها نیز هنرمندانی بودند که در ماه محرم روایتهای مذهبی اجرا میکردند. حتی نوعی دیشمه وجود داشت که مربوط به همین ایام بود و بعدها میان مداحان نیز مورد استفاده قرار گرفت.»
او درباره جایگاه یزد در موسیقی مذهبی هم اظهار کرد: «یزد یکی از مراکز مهم تولید ملودیهای مذهبی بوده است. در هر محله این شهر، شیوه نوحهخوانی و حتی شکل سینهزنی متفاوت است و همین تفاوتها نشاندهنده غنای این فرهنگ است.»
این پژوهشگر ادامه داد: «در جنوب کشور بویژه بوشهر و خوزستان نیز نمونههای ارزشمندی وجود دارد. در خوزستان شیوههای کهن سینهزنی دیده میشود که ریشه تاریخی دارد و نوحههایی مانند «واحد» جایگاه ویژهای دارند.»
او همچنین به نوحههای بحر طویل اشاره و بیان کرد: «این نوع نوحهها در بخش بزرگی از ایران از جمله کرمان، اصفهان، فارس، خراسان و بخشهایی از تهران رواج داشتهاند و از نظر ساختار شعری و اجرایی قدمت زیادی دارند.»
وقف ساز برای آیینهای مذهبی
جاوید با اشاره به سنت وقف سازهای آیینی اظهار کرد: «در برخی مناطق ایران سازهایی مانند سرنا، دهل و طبل برای مراسم عزاداری وقف شدهاند. در یزد، اردکان و میبد نمونههایی از سازهایی مانند «شوتک» وجود دارد که در مراسم مذهبی استفاده میشوند.»
او افزود: «اینکه هنرمندان سازهای خود را وقف آیینهای مذهبی میکردند، یکی از زیباییهای فرهنگ ایرانی است.»
نقش تعزیه در موسیقی اقوام
این پژوهشگر موسیقی نواحی درباره تأثیر تعزیه بر موسیقی اقوام ایران بیان کرد: «شبیهخوانی تأثیر زیادی داشته و برای آن موسیقیهای خاصی نوشته شده است. در مناطق فارس، شیراز، لامرد و زرقان، موسیقی تعزیه جایگاه ویژهای دارد.»
او ادامه داد: «در مازندران نیز نینوازان قطعهای با عنوان «عباس خوانی» اجرا میکنند که روایت به میدان رفتن حضرت عباس(ع) را با ساز نی بیان میکند.»
نگرانی از تغییر مسیر نوحهخوانی
جاوید درباره وضعیت امروز این میراث گفت: «کمرنگ شدن برخی از این نغمهها دلایل مختلفی دارد که یکی از مهمترین آنها نبود برنامهریزی جدی فرهنگی برای حفظ موسیقی مذهبی است.»
او با انتقاد از ورود برخی سبکهای نامتناسب به نوحهخوانی ادامه داد: «در دورهای شاهد ورود شیوههایی مانند پاپ، رپ و راک به نوحهها بودیم. حتی در برخی مناطق از سازها و ساختارهایی استفاده شد که ارتباطی با آیینهای سنتی نداشت.»
این پژوهشگر تأکید کرد: «البته هنوز هم هنرمندانی هستند که با عشق و ارادت، شیوههای اصیل نوحهخوانی را حفظ کردهاند.»
ضرورت شناخت علمی موسیقی
جاوید با اشاره به پژوهشهای انجام شده در این حوزه گفت: «افرادی مانند جهانگیر نصر اشرفی و کیوان پهلوان در این زمینه کار کردهاند و من نیز پژوهشهایی انجام دادهام، اما مسأله اصلی نبود حمایت و برنامهریزی جدی است.»
او در پایان خاطرنشان کرد: «موسیقی مذهبی فقط نغمههای عاشورایی نیست و حدود ۷۲ شاخه دارد که بسیاری از آنها هنوز بهدرستی شناخته نشدهاند. متأسفانه در نظام آموزشی نیز جایگاه مشخصی برای این حوزه ایجاد نشده و هنرهای آیینی ایران همچنان با بیتوجهی روبهرو هستند.»
