بهار خسروی
گروه کتاب

تاریخ همیشه بستری برای گذر وقایع بوده و از سال‌ها پیش تاکنون اتفاقات بسیاری را به خود دیده است. در میان انبوه آنها برخی رخدادها از دایره زمان پیشی گرفته و همچون جریانی سیال و زنده در روح و روان بشریت جای گرفته است؛ همانند واقعه عاشورا که در دهمین روز از ماه محرم سال ۶۱ هجری قمری در سرزمین کربلا اتفاق افتاد. این واقعه فراتر از یک حادثه تاریخی به شمار می‌رود و در این هزار و 400 سال به نمادی از ایثار، حماسه و ایستادگی در برابر ظلم و ظالم بدل شده است. عاشورا و شهادت امام حسین(ع) و ۷۲ تن از یاران وفادارش، نقطه عطفی در تاریخ تشیع و الگویی برای جنبش‌های آزادی‌خواه جهان به حساب می‌آید. این حماسه در تار و پود جامعه و زندگی مردم جریان دارد، پس از قرن‌ها هنوز هم زنده است و آیین‌های سوگواری مردمی دهه اول محرم و اربعین که هر ساله با شکوه برگزار می‌شود، هنر تعزیه و ادبیات مرثیه گواه این ادعاست. عاشورا مکتبی است که شجاعت، صبر، شکیبایی و ایثار را به پیروان خود ارمغان می‌دهد. اندیشمندان، شاعران و نویسندگان بسیاری در طول تاریخ، آثار گوناگونی را از متون تاریخی و پژوهشی گرفته تا اشعار، مرثیه‌ها و آثار ادبی درباره این واقعه آفریده‌اند و افراد زیادی نیز برای بیان پیام‌ها و درس‌های این حماسه بزرگ تلاش کرده‌‌ و حتی از جان خود گذشته‌اند. با این وجود، مفاهیم و ابعاد انسانی عاشورا به قدری وسیع و گستره است که نیاز به پژوهش، نگارش و بازگویی بیشتری دارد، چرا که خیلی از بعدهای آن هنوز هم ناگفته مانده است. این پیام‌های اخلاقی و انسانی باید برای نسل‌های آینده باقی بمانند و بیش از پیش شناخته شوند.
کتاب «جرعه‌ای از جام عاشورا» نوشته‌ سیدعطاءالله مهاجرانی که انتشارات امید ایرانیان آن را منتشر کرده، با نگاهی عمیق و تأملی واقعه‌ کربلا، حال‌وهوای عزاداری، معناشناسی و بازخوانی نمادهای آن را مورد بررسی قرار داده و به ابعاد تاریخی، عاطفی، ادبی و فرهنگی آن پرداخته است. این کتاب، روایت تاریخی را با تحلیل ادبی و تأملات عرفانی در هم آمیخته، بنابراین خواننده به سوی تأمل و اندیشه در پیام‌های ماندگار عاشورا هدایت می‌شود و به این درک می‌رسد که عاشورا فقط یک اتفاق‌ جان‌گداز تاریخی نیست، به خاطر پیام‌های اخلاقی و انسانی‌ که دارد، هنوز هم در حافظه‌ فرهنگی مسلمانان زنده و جاودان مانده است. واقعه‌ای که در طول قرن‌ها در اشعار، مرثیه‌ها، آیین‌های سوگواری و ادبیات دینی بازنویسی شده و هر نسل به درک جدیدی از معنا و مفهوم این جریان رسیده است. نویسنده از جمله «ما رأیتُ الّا جمیلاً/ جز زیبایی چیزی ندیدم» حضرت زینب(س) الهام گرفته تا نشان دهد چگونه یک جریان غم‌انگیز، اوج فضایل انسانی و زیبایی‌های اخلاقی را به تصویر می‌کشد. همچنین سعی دارد مخاطب خود را به درکی عمیق‌تر از دردهای عاشورا برساند؛ پیامی که در آن صبر، فداکاری و آزادگی به عنوان ارزش‌هایی ماندگار به شمار می‌آیند.
کتاب «جرعه‌ای از جام عاشورا» علاوه بر امام حسین(ع) به تحلیل شخصیت‌هایی همچون حضرت زینب(س) به عنوان پیام‌آور و تداوم‌بخش حرکت عاشورا، حضرت ابوالفضل(ع) به عنوان مظهر وفاداری و ادب، حر بن یزید ریاحی به عنوان نماد انتخاب، توبه و رهایی نیز می‌پردازد. شخصیت‌های واقعه کربلا در این کتاب نمادهایی از ایستادگی، وفاداری، آزادگی و ایمان هستند و هرکدام جرعه‌ای از معرفت هستی نامیده می‌شوند. بخش قابل توجهی از کتاب خطبه‌های امام حسین(ع) در مسیر مدینه تا کربلا را مورد بررسی قرار می‌دهد و پس از آن سخنرانی‌های حضرت زینب(س) و امام سجاد(ع) در کوفه و شام را تحلیل می‌کند.

تقابل حق و باطل
لحن و بیان نویسنده در عین اینکه غمگین و متناسب با فضای حزن‌انگیز عاشوراست، اما نثر او با صلابت است و بیشتر از اینکه بازتاب ناله و فغان باشد، حماسه را به خواننده القا می‌کند. این اثر از بیان بیش از حد سوگ و سوگواری دوری می‌کند و بر آگاهی و انتقال پیام‌های مهم آن واقعه تمرکز می‌کند. «جرعه‌ای از جام عاشورا» توانسته تعادلی میان شور حسینی یعنی بُعد احساسی و حماسی و همینطور شعور حسینی یعنی بُعد معرفتی و عرفانی آن برقرار کند. نویسنده فقط زخم‌ها و دردها را پیش چشمان خواننده به تصویر نمی‌کشد، بلکه به معنای پشت هر اتفاق نیز می‌پردازد. به اعتقاد نویسنده اشک و زاری برای عاشورا باید با آگاهی و شناخت همراه شود، وگرنه حق مطلب ادا نمی‌شود و تحول درونی برای انسان اتفاق نمی‌افتد. البته نویسنده معتقد است هر فردی به اندازه ظرفیت خود از فرهنگ عاشورا بهره‌مند می‌شود و می‌تواند جرعه‌ای از آن را بنوشد و زندگی خود را معنا ببخشد. مهاجرانی عاشورا را یک حادثه محصور در سال ۶۱ هجری نمی‌داند و آن را الگویی برای تقابل حق و باطل در قلب هر انسانی معنا می‌کند. او با تأکید بر مفاهیمی همچون رضا، تسلیم و عشق، بیشتر از آن‌که به چگونه کشته شدن امام حسین(ع) و یارانش بسنده کند، به چرا و چگونه زیستن شهیدان کربلا می‌پردازد.
مهاجرانی بر متون کلاسیک فارسی و عربی تسلط دارد و به تناسب موضوع از آیات قرآن، احادیث، اشعار مولوی، حافظ و عطار در متن کتاب استفاده کرده، این کار عمق بیشتری به اثر بخشیده و آن را چند بعدی کرده است. کتاب براساس منابع معتبر تاریخی همانند تاریخ طبری یا مقتل ابومخنف نوشته شده و نویسنده با دقت در جزئیات تاریخی، سعی دارد تحلیل‌های خود را بر پایه واقعیت‌های ثبت‌شده پیش ببرد، اما به همان بسنده نمی‌کند و به تدریج از تاریخ به سمت استنباط‌های اخلاقی نیز پیش می‌رود. او با جملات کوتاه، کوبنده و در عین حال پر از استعاره روایت را ادامه می‌دهد و جملات را با نظمی شاعرانه کنار هم می‌چیند که به همان شکل هم در ذهن خواننده تصویرسازی می‌شود. کتاب حاشیه‌پردازی‌ و زیاده‌گویی ندارد و هر فصل آن متمرکز بر یک موضوع یا شخصیت خاص پیش می‌رود. در نهایت، جذابیت بصری کلمات، تصویرسازی‌های ذهنی قوی، نگاه نو به مفاهیم تکراری و کلیشه‌ای و پرهیز از اغراق‌های غیرمستند را می‌توان از نقاط قوت کتاب به حساب آورد. نویسنده از نمادهایی همچون آب، عطش، خیمه، اسب و … استفاده کرده تا مفاهیم عمیق انسانی را به رشته تحریر در آورد و در ذهن مخاطب تصویر شود، این نکته باعث شده کتاب از سطح یک گزارش تاریخی فراتر برود.
در بخش‌هایی از کتاب استعاره و تعابیر ادبی بیشتری به کار گرفته شده که فضای واقعی و ملموس واقعه را تحت‌الشعاع قرار داده، این بخش‌ها ممکن است برای مخاطب کمی خسته‌کننده به نظر برسد. از طرفی برخی از برداشت‌های مهاجرانی در بخش‌هایی از کتاب جنبه شخصی و احساسی پیدا می‌کنند که شاید همه مخاطبان با تحلیل‌های عرفانی او همراهی نکنند.

سه‌گانه عاشورایی

سیدعطاءالله مهاجرانی، نویسنده، سیاستمدار و مدیر فرهنگی ایرانی، ۲ مرداد ۱۳۳۳ در اراک متولد شد. برای تحصیل در دانشگاه رشته تاریخ را انتخاب کرد و مقطع کارشناسی خود را در دانشگاه اصفهان، کارشناسی ارشد را در دانشگاه شیراز و دکترای خود را در دانشگاه تهران گذرانده است. در سال‌های ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۳ نماینده شیراز در مجلس شورای اسلامی بود، سپس در سال ۱۳۶۳ به عنوان رایزن فرهنگی ایران در پاکستان منصوب شد و به مدت یک سال تا سال ۱۳۶۴ در این سمت فعالیت کرد. همچنین معاون پارلمانی نخست‌وزیر در دوران نخست‌وزیری میرحسین موسوی، معاون پارلمانی رئیس‌جمهور در دوران ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی، عضو شورای سیاست‌گذاری صداوسیما و وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در دوره اول ریاست‌جمهوری سیدمحمد خاتمی از سوابق کاری او به حساب می‌آیند. عضویت هیأت علمی گروه تاریخ دانشگاه تربیت مدرس نیز از دیگر فعالیت‌های او به شمار می‌رود.
از آثار مهاجرانی می‌توان به «مادر خدای کوچک خانه»،
«حاج آخوند»، «شیخ بی‌خانقاه»، «داستان انسان»، «تشنه صلح»، «گزند باد»،  «حضور حافظ»، «حماسه فردوسی»، «افسانه نیما»، «قصه شیرین»، «برف»، «بررسی سیر زندگی و حکمت و حکومت سلمان فارسی»، «نکته‌های قرآنی سوره کهف»، «نقد توطئه آیات شیطانی»، «میناگران»، «مقدمه‌ای بر هفت خوان بزرگمهر»، «شعشعه مناجات شعبانیه» و... اشاره کرد. مهاجرانی همچنین ترجمه آثاری همچون «خوش خیال بد اقبال: ماجراهای غریب پنهان شدن سعید ابی النحس» نوشته امیل حبیبی، «عیسی پسر انسان» از جبران خلیل جبران، «موسم هجرت به شمال» به نویسندگی طیب صالح و... را در کارنامه خود دارد. مهاجرانی درباره واقعه عاشورا و قیام امام حسین(ع) نیز سه کتاب به چاپ رسانده است؛ سال 1394 کتاب «پیام‌آور عاشورا» را آماده نشر کرد، پس از آن سال 1397 «پیام انقلاب» را منتشر کرد و سال 1399 نیز کتاب «جرعه‌ای از جام عاشورا» را راهی بازار نشر کرد.