احمد مسجدجامعی
وزیر پیشین فرهنگ و ارشاد اسلامی

گزارشی در کتاب «انساب‌الاشراف» آمده است که روزی مختار با «مغیرة بن شعبه» سوار بر مرکبی حرکت می‌کردند. هنگامی که از بازار می‌گذشتند، مغیره گفت: «به خدا قسم کلمه‌ای سراغ دارم که اگر فردی زیرک با آن دعوت کند، می‌تواند گروه‌هایی‌، بویژه عجم‌ها را به خود جذب کند.» مختار پرسید: «آن کلمه چیست؟» مغیره پاسخ داد: «دعوت آنان به یاری خاندان محمد(ص) و خونخواهی از آنان.»
 مغیرة بن شعبه در فتوحات قادسیه و نهاوند اعراب مسلمان شرکت و با طبقات مختلف ایرانیان 
سر  و کار داشت. از این رو آنان را به‌خوبی می‌شناخت و شاید همین شناخت عمیق زمینه‌ساز والی شدن او بر کوفه شد. کوفه اساساً شهری موالی‌نشین بود. در آغاز، در دوره خلیفه دوم، این شهر به عنوان یک پایگاه نظامی تأسیس شد، اما حتی ساخت‌وسازهای نظامی آن نیز به سبک ساسانی پایه‌گذاری شد. در کتاب «گذری بر معماری متقدم مسلمانان» به این واقعیت اشاره شده که معماری دارالاماره‌ها به سبک کاخ‌های ساسانی بود و درباره مسجد کوفه نیز نکات مشابهی بیان شده است. در کتاب «تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی» درباره ساخت قصر «سعد بن ابی‌وقاص» (سردار نبرد قادسیه) آورده شده است که یکی از دهقانان همدان به نام روزبه پسر بزرگمهر (وزیر خسرو انوشیروان ساسانی)، نقشه ساخت آن را کشید و آن را با آجرها و ستون‌های قصر ساسانی دیگری بنا کرد. به‌واقع، نه‌تنها شهر و بازار در اختیار موالی بود، بلکه تأسیسات مهم شهری نیز الگویی از جنس بناهای ساسانی و به‌طور کلی دارای نشانه‌های معماری ایرانی در آجر، نقشه، طرح و ترکیب بودند.
پس از وقایع عاشورا، مختار ذیل همان ایده
«حب و یاری آل محمد(ص)» قیام کرد و چنان از موالی پیرامون او گرد آمدند که موجب سرزنش شیوخ عرب کوفه شد. در گزارشی نقل شده است که شخصی هنگام عبور از میان سپاه مختار گفت: «غم من دوچندان شد، زیرا اینها حتی یک کلمه عربی صحبت نمی‌کنند.» بنا بر نقل روایات تاریخی، بیست هزار نفر از موالی همراه مختار شدند. اگرچه جمعیت دقیق کوفه در آن زمان مشخص نیست، اما با توجه به شرایط، عدد بیست هزار نفر برای آن روزگار قابل‌توجه است، به‌طوری‌که برخی منابع تاریخی شمار سپاهیان ابن‌سعد در واقعه کربلا را کمتر از این رقم ذکر کرده‌اند.
حال سؤالی که ممکن است به ذهن بسیاری خطور کند، این است: چرا ایرانیان ساکن کوفه با وجود این‌همه علاقه در روز عاشورا به یاری حسین(ع) نرفتند؟ در واقع پیوستن آنان از چند جهت ناممکن بود و این فرصت گرانبها از دست رفت. یاران در رکاب امام حسین(ع) همان کسانی بودند که از مکه، مدینه و گاهی در راه به ایشان پیوسته بودند. در میان کوفیان نیز تنها یکی دو نفر، از جمله «مسلم بن عوسجه» و «حبیب بن مظاهر» توانستند از سد آهنین محاصره بگریزند و خود را به کربلا برسانند. در واقعه کربلا هیچ‌کس از کوفیان، نه از عرب‌های طرفدار حسین(ع) و نه از موالی، نتوانست به کمک آن حضرت بشتابد. زیرا ابن‌زیاد شهر را در محاصره‌ای سفت و سخت گرفته بود، به حدی که هیچ‌کس امکان ورود و خروج نداشت. حتی راه‌های منتهی به کوفه را نیز بشدت کنترل می‌کرد.
ایرانیان در روز عاشورای سال 61 نتوانستند به سپاه حسین(ع) بپیوندند، اما پس از آن در کنار کسانی قرار گرفتند که پرچم آل محمد(ص) را در دست داشتند. آغاز حرکت آنان با همراهی مختار بود؛ سپس‌تر سپاه سیاه‌جامگان که از سوی ابومسلم خراسانی به سوی کوفه آمده بودند، در بیرون شهر اردو زدند تا درست در روز عاشورای سال 132 هجری قمری وارد دارالاماره شوند و بساط خلافت بنی‌امیه را برچینند.