الهام یوسفی
گروه سیاسی

هدف اصلی جمهوری اسلامی ایران از حضور در نشست وزرای کشور سازمان همکاری شانگهای چه بود و مهم‌ترین موضوعاتی که آقای اسکندر مؤمنی به عنوان نماینده ایران، در سخنرانی خود مطرح کردند چه بود؟
هر سال یکی از کشورهای عضو به‌عنوان رئیس دوره‌ای سازمان همکاری شانگهای انتخاب می‌شود. امسال ریاست دوره‌ای این سازمان بر عهده قرقیزستان بود و بر همین اساس، نشست وزرای کشور، امور داخلی و امنیت عمومی سازمان همکاری شانگهای در شهر بیشکک برگزار شد. این نشست، پنجمین رویداد از این سلسله نشست‌ها بود. بر اساس دعوت‌نامه رسمی، جمهوری اسلامی ایران تصمیم گرفت هیأتی را به سرپرستی وزیر کشور اعزام کند. شایان ذکر است که پیش از این، در چارچوب همکاری‌های سازمان همکاری شانگهای، نشست رؤسای دفاتر ملی مرکزی اینترپل کشورهای عضو، با ابتکار فرمانده کل انتظامی جمهوری اسلامی ایران در تهران برگزار شده بود. این نشست نیز دومین رویداد مهم در این سطح محسوب می‌شد که با میزبانی قرقیزستان برگزار شد. می‌توان گفت ایران در این‌گونه نشست‌ها، بویژه در چارچوب سازمان همکاری شانگهای، چند هدف و دستاورد مشخص را دنبال می‌کرد که اولین هدف، تقویت جایگاه سیاسی ایران در چارچوب سازمان همکاری شانگهای بود. این سازمان حدود ۲۵ سال قدمت دارد و جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۴۰۰ به عضویت دائم آن درآمد. از این‌رو تقویت جایگاه سیاسی کشور در این سازمان برای ما از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود و به همین دلیل در سطح وزیر کشور در این نشست حضور یافتیم. دومین هدف، تقویت تعاملات دوجانبه با کشورهای عضو سازمان بود. سازمان همکاری شانگهای دارای ۱۰ عضو است و جمهوری اسلامی ایران با برخی از این کشورها از جمله چین، روسیه، تاجیکستان، پاکستان و قرقیزستان تعاملات گسترده‌ای در حوزه‌های مختلف دارد. همچنین کشورهای قزاقستان، ازبکستان و بلاروس نیز از اهمیت قابل توجهی برای ایران برخوردار هستند. اگر به خاطر داشته باشید سال گذشته رئیس‌جمهوری کشورمان، دکتر پزشکیان، به بلاروس سفر کردند که این موضوع نشان‌دهنده اهمیت روابط با این کشورهاست. در حوزه مأموریت‌های وزارت کشور و وزارتخانه‌های امور داخلی کشورهای عضو نیز موضوعاتی همچون امنیت، جرایم سازمان‌یافته، مبارزه با قاچاق مواد مخدر و همکاری‌های منطقه‌ای در حوزه‌های امنیتی و انتظامی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. به همین دلیل توسعه همکاری‌ها در این زمینه‌ها یکی از محورهای اصلی حضور جمهوری اسلامی ایران در این نشست بود. موضوع دیگری که می‌توان از آن به‌عنوان یکی از اهداف و دستاوردهای مهم نام برد، حمایت از رویکردهای چندجانبه و مقابله با یکجانبه‌گرایی بود. در جریان نشست هر یک از کشورهای عضو دیدگاه‌های خود را در قالب سخنرانی مطرح کردند که در این میان، سخنان نمایندگان چین و روسیه برای جمهوری اسلامی ایران از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود؛ زیرا هر دو کشور در راستای مقابله با یکجانبه‌گرایی و تقویت همکاری‌های چندجانبه، نکات مهمی را مطرح کردند.

ایران بعد از جنگ 40 روزه در این نشست حضور پیدا کرد جنگی که با مقاومت مردم و نیروهای مسلح ایران همراه بود و باعث شد دشمن به اهداف خود نرسد. شما در این نشست حضور داشتید. مواجهه اعضای سازمان همکاری شانگهای با ایران چگونه بود؟ آیا فضا نسبت به ایران تغییر کرده بود، جایگاه ایران پس از جنگ چگونه ارزیابی شد؟
اگر بخواهیم ارزیابی دقیقی از نگاه کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای نسبت به جمهوری اسلامی ایران داشته باشیم، باید به اسناد و خروجی‌های رسمی این نشست توجه کنیم. هر یک از نشست‌های سازمان همکاری شانگهای با صدور بیانیه و پروتکل پایانی همراه است که به امضای تمامی اعضا می‌رسد. در این نشست نیز پروتکل نهایی به تأیید و امضای هر ۱۰ کشور عضو رسید. مهم‌ترین دستاورد جمهوری اسلامی ایران در پاسخ به این پرسش که کشورهای عضو پس از جنگ چه مواجهه‌ای با ایران داشتند، در همین بیانیه و پروتکل پایانی قابل مشاهده است. در این خصوص دو نکته بسیار مهم وجود دارد. بر اساس متن پروتکلی که از سوی سازمان همکاری شانگهای برای جمهوری اسلامی ایران ارسال شد، رؤسای هیأت‌های شرکت‌کننده «نگرانی جدی خود را نسبت به تحولات خاورمیانه و حملات نظامی به خاک جمهوری اسلامی ایران، از جمله حملات صورت‌گرفته علیه زیرساخت‌های تحت مدیریت امور داخلی، ابراز می‌دارند.» این موضوع به‌عنوان یکی از بندهای رسمی بیانیه پایانی مورد توافق همه اعضا قرار گرفت. در بند دیگری از این پروتکل نیز آمده است: «رؤسای هیأت‌ها بر لزوم تأمین حاکمیت، امنیت و تمامیت ارضی جمهوری اسلامی ایران تأکید می‌کنند. آنان با ابراز تسلیت صمیمانه به خانواده‌های قربانیان این حملات، همبستگی و حمایت خود را از دولت و ملت ایران اعلام می‌دارند.» درواقع این دو بند بازتاب‌دهنده رویکرد مشترک ۱۰ کشور عضو سازمان همکاری شانگهای نسبت به ایران بود که از اهمیت ویژه‌ای برای ما برخوردار است.
اهمیت این موضوع از آن جهت است که اعضای سازمان، اقدامات ارتش آمریکا و رژیم صهیونیستی را در عمل به‌عنوان تجاوز علیه جمهوری اسلامی ایران مورد توجه قرار داده و نسبت به آن موضع‌گیری کردند. همچنین نماینده چین، همان‌گونه که پیش‌تر نیز اشاره کردم، در سخنرانی خود مواضع قابل توجهی در حمایت از ایران اتخاذ کرد. نماینده چین با دفاع از مواضع ایران، بر اصول همزیستی مسالمت‌آمیز، احترام به حاکمیت ملی کشورها، رعایت حقوق بین‌الملل و توسعه امنیت مشترک تأکید کرد و از همه کشورها خواست به این اصول پایبند باشند. نماینده روسیه نیز در سخنرانی خود موضع روشنی اتخاذ کرد و به‌صراحت از عبارت «تنش‌های ناشی از تجاوز آمریکا و اسرائیل علیه ایران» استفاده کرد. این تعبیر به‌صورت مستقیم در سخنان نماینده روسیه مطرح شد و نشان‌دهنده نوع نگاه این کشور به تحولات اخیر بود.
علاوه بر مواضع رسمی مطرح‌شده در نشست، در حاشیه اجلاس نیز شاهد ابراز همدردی گسترده کشورهای عضو با جمهوری اسلامی ایران بودیم. دبیرکل سازمان همکاری شانگهای، مقامات بلاروس و نمایندگان سایر کشورهای عضو در دیدارهای حاشیه‌ای با وزیر کشور جمهوری اسلامی ایران، مراتب تسلیت، همدردی و نگرانی خود را نسبت به تحولات اخیر اعلام کردند. همچنین باید توجه داشت که تعدادی از این کشورها از همان روزهای ابتدایی تجاوز و جنگ تحمیلی، مواضع رسمی خود را در قالب پیام‌های کتبی به جمهوری اسلامی ایران ارسال کرده بودند. ارسال کمک‌های بشردوستانه از سوی برخی کشورها نیز نشان‌دهنده همین حس همدلی و روابط نزدیک و مستحکم با جمهوری اسلامی ایران بود. در دیدارهای دوجانبه نیز نمونه‌های متعددی از این رویکرد مشاهده شد. برای مثال، در دیدار با مقامات تاجیکستان، یکی از مسئولان این کشور جمله‌ای را مطرح کرد که برای ما بسیار قابل توجه بود. وی گفت: «تمام دنیا دید که شما در برابر ابرقدرت‌ها ایستادید و ما باید این تجربه را برای خود و سایر کشورها مورد توجه قرار دهیم.» به‌طور کلی در سخنان و مواضع بسیاری از وزرای کشور و مقامات دولت‌های عضو سازمان همکاری شانگهای، نشانه‌هایی از حمایت، همراهی و حتی تقدیر از جمهوری اسلامی ایران مشاهده می‌شد که این رویکرد نشان داد جایگاه جمهوری اسلامی ایران در میان اعضای سازمان همکاری شانگهای نه‌تنها تضعیف نشده، بلکه در بسیاری از موارد با احترام، حمایت و توجه بیشتری همراه 
بود.

آیا شما این موارد را نشانه‌ای از توجه بیشتر به جایگاه جمهوری اسلامی ایران در مناسبات منطقه‌ای می‌دانید؟
این نشست تأثیر مثبتی بر جایگاه جمهوری اسلامی ایران داشت. درواقع با توجه به شرایطی که وجود داشت، ما می‌توانستیم به دلایل مختلف و موجه در این اجلاس حضور پیدا نکنیم، اما تصمیم نظام بر این بود که حتماً هیأتی در سطح عالی و به ریاست وزیر کشور در این نشست شرکت کند. درواقع هدف از این حضور دفاع قاطعانه و مقتدرانه از مواضع جمهوری اسلامی ایران، تأکید بر حفظ تمامیت ارضی کشور و پیگیری اهداف سیاسی مدنظر در چارچوب سازمان همکاری شانگهای بود. همان‌گونه که پیش‌تر نیز اشاره کردم، یکی از مهم‌ترین اهداف ما تقویت جایگاه سیاسی جمهوری اسلامی ایران در این سازمان بود.  در این میان مهم‌ترین دستاورد حضور هیأت ایرانی، طرح و گنجاندن دو بند مهم در بیانیه پایانی اجلاس بود. این دو بند که به موضوع ایران، حاکمیت ملی، امنیت و تمامیت ارضی کشور اختصاص داشت، برای ما از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود و نشان داد که حضور فعال و مؤثر در این نشست توانسته است به تقویت جایگاه کشور در میان اعضای سازمان همکاری شانگهای کمک کند.

ارزیابی شما از وضعیت امنیتی منطقه و نقش سازمان همکاری شانگهای در کاهش تنش‌ها چیست آیا کمکی به حفظ آرامش در منطقه خواهد کرد؟
یکی از نکات مهمی که هم در سخنرانی‌های مقامات و هم در دیدارهای دوجانبه مورد توجه قرار گرفت، ضرورت گسترش همکاری میان کشورهای عضو در حوزه‌های مختلف امنیتی بود. موضوعاتی همچون جرایم سازمان‌یافته، تروریسم، افراط‌‌گرایی، جدایی‌طلبی و مبارزه با قاچاق مواد مخدر از جمله محورهایی بودند که بر همکاری بیشتر کشورهای عضو در این زمینه‌ها تأکید شد. یکی از موضوعات مهم مطرح‌شده این بود که دولت‌های عضو با معرفی نمایندگان مشخص از سوی دستگاه‌های مسئول خود، ارتباطات مستقیم و برخط با یکدیگر داشته باشند تا بتوانند در کوتاه‌ترین زمان ممکن اطلاعات و موضوعات مرتبط را میان خود تبادل کنند. در بسیاری از موارد ممکن است جمهوری اسلامی ایران با برخی کشورها مرز مشترک نداشته باشد، اما اتباع آن کشورها در حوزه‌های مختلف امنیتی فعالیت‌هایی داشته باشند که نیازمند همکاری و تبادل اطلاعات میان دو کشور باشد. در برخی موارد نیز کشورهای عضو اطلاعات مربوط به اتباع خود را در اختیار جمهوری اسلامی ایران قرار داده و درخواست کرده‌اند در صورت شناسایی یا دستگیری این افراد اقدامات لازم انجام شده و زمینه بازگرداندن آنان فراهم شود. از این دست همکاری‌ها و اقدامات مشترک در سال‌های گذشته نمونه‌های متعددی وجود داشته است. برگزاری چنین نشست‌ها و رویدادهایی موجب افزایش اعتماد متقابل و ایجاد حس نزدیکی میان کشورهای عضو می‌شود، چراکه این روند به کشورها کمک می‌کند تا در حوزه‌های مأموریتی و تخصصی خود همکاری مؤثرتری داشته باشند، مسائل مشترک را با هماهنگی بیشتری دنبال کنند و در نهایت به اهداف امنیتی و اجرایی مورد نظر خود دست یابند. بنابراین سازمان همکاری شانگهای می‌تواند از طریق توسعه سازوکارهای همکاری، تبادل اطلاعات و هماهنگی میان نهادهای مسئول کشورهای عضو، نقش مؤثری در کاهش تهدیدات امنیتی، مقابله با جرایم فراملی و افزایش ثبات و امنیت منطقه‌ای ایفا کند.

بــــرش

چشم‌انداز همکاری‌های ایران با سازمان همکاری شانگهای را در سال‌های آینده چگونه می‌بینید؟
به نظر من بسیار مثبت و امیدوارکننده است و انتظار می‌رود سطح این همکاری‌ها به‌طور قابل‌توجهی افزایش یابد. در جریان این سفر از یکی از مراکز مقابله با جرایم سازمان‌یافته فراملی در قزاقستان بازدید کردیم که به‌تازگی تأسیس شده است. قطعاً نماینده ایران در کنار نمایندگان سایر کشورهای عضو در این مرکز حضور خواهد داشت و در زمینه تبادل اطلاعات و همکاری‌های مرتبط با موضوعات ضدامنیتی و همچنین مسائل انتظامی، مشارکت فعالی خواهد داشت. همچنین مرکز مقابله با قاچاق مواد مخدر در شهر دوشنبه تاجیکستان در حال تأسیس است و جمهوری اسلامی ایران نیز در این مرکز نماینده خواهد داشت.  طبیعتاً حضور نمایندگان کشورهای عضو در این مجموعه زمینه همکاری‌های گسترده‌تر در حوزه مبارزه با قاچاق مواد مخدر و تبادل تجربیات و اطلاعات تخصصی را فراهم خواهد کرد، چرا که با توجه به رویکرد سازمان همکاری شانگهای و روند شکل‌گیری و راه‌اندازی این مراکز تخصصی، انتظار می‌رود با آغاز فعالیت رسمی آنها، سطح همکاری‌ها میان کشورهای عضــــــو نیز به شکل قابل‌توجهی افزایش یابد. ما امیدواریم با همکاری جمعی و استفاده از ظرفیت‌های موجود بتوانیم در حوزه‌هایی همچون مبارزه با تروریسم، مقابله با جرایم سازمان‌یافته فراملی، مبارزه با قاچاق مواد‌مخدر و سایر موضوعاتی که در سطح وزرای کشور و در چارچوب مأموریت وزارتخانه‌های کشور تعریف شده است، به دستاوردهای مهمی دست پیدا کنیم. به‌طور کلی، هرچه حضور و مشارکت ایران در سازمان‌ها و ائتلاف‌های منطقه‌ای فعال‌تر و پویاتر باشد، امکان همکاری مؤثرتر با کشورهای منطقه نیز افزایش خواهد یافت.  درواقع این تعاملات می‌تواند به ارتقای جایگاه کشورمان، توسعه همکاری‌های امنیتی و انتظامی، حل بخشی از مسائل و چالش‌های مشترک منطقه‌ای و تقویت همگرایی میان کشورهای عضو 
کمک کند. همچنین گسترش همکاری‌های منطقه‌ای این ظرفیت را ایجاد می‌کند که کشورهای منطقه با اتکا به توانمندی‌ها و سازوکارهای مشترک، نقش مؤثرتری در مدیریت مسائل امنیتی و منطقه‌ای ایفا کنند و در نتیجه، زمینه برای کاهش مداخلات و حضور نیروهای فرامنطقه‌ای در معادلات منطقـــه  فراهـم شـود.