سخنگوی سازمان منابع طبیعی در گفت‌و‌گو با «ایران» طرح «جنگلداری نوین» را تشریح کرد

بخش عمده درختان افتاده و شکسته در جنگل باقی می‌ماند

زهرا  کشوری
دبیر گروه زیست بوم

سخنگوی سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور با اعلام آغاز اجرای فاز اول «جنگلداری نوین» در ۲۸ حوزه جنگلی هیرکانی، تأکید کرد، این طرح برخلاف الگوهای گذشته بر برداشت چوب از درختان زنده استوار نیست، بلکه با محوریت حفاظت، احیا و مدیریت پایدار جنگل‌ها و با نظارت چندلایه اجرایی می‌شود. کامران پورمقدم در پاسخ به نگرانی فعالان محیط‌زیست درباره برداشت درختان شکسته و افتاده در قالب طرح جنگلداری نوین گفت که این درختان بخشی از اکوسیستم جنگل هستند و بخش قابل‌توجهی از آنها برای حفظ تعادل طبیعی در جنگل باقی خواهد ماند.
 
ماده 36 برنامه هفتم توسعه
کامران پورمقدم، سخنگوی سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، درباره اجرای طرح جنگلداری نوین در گفت‌و‌گو با «ایران» توضیح داد: «بر اساس ماده ۳۶ قانون برنامه هفتم توسعه، سازمان منابع طبیعی مکلف شده است برنامه حفظ، احیا و توسعه جنگل‌ها با رویکرد مدیریت پایدار جنگل را در قالب طرح جنگلداری نوین اجرا کند.» به گفته او، «برنامه‌ریزی برای این طرح از زمان اجرای طرح تنفس جنگل در سال ۱۳۹۶ و در دوره برنامه ششم توسعه آغاز شد. در آن زمان قرار بود جایگزینی برای طرح‌های قدیمی بهره‌برداری از جنگل ارائه شود و به همین دلیل مطالعات مربوط به مدیریت پایدار جنگل و جنگلداری نوین آغاز شد، اما به دلایل مختلف اجرای عملی این طرح‌ها در سال‌های گذشته به تأخیر افتاد.» پورمقدم افزود: «با آغاز برنامه هفتم توسعه و در چهارچوب ماده ۳۶، اجرای جنگلداری نوین با استفاده از ظرفیت‌های موجود در حوزه‌های جنگلی کشور در دستورکار قرار گرفته است. هدف از این طرح استفاده از این ظرفیت‌ها برای حفظ، احیا و توسعه جنگل‌های هیرکانی است.»  به گفته او، «فاز اول این طرح در ۲۸ حوزه جنگلی در سه استان گلستان، مازندران و گیلان اجرا می‌شود. وسعت این مرحله حدود ۷۳۰ هزار هکتار است و طرح آن تهیه و برای اجرا آماده شده است. اجرای فاز اول نیز از ابتدای امسال آغاز شده و بخشی از پروژه‌ها به مزایده گذاشته شده و مجریان آن انتخاب شده‌اند و بخش دیگری نیز در مرحله آگهی و تشریفات مزایده قرار دارد تا مجریان بخش خصوصی برای اجرای طرح انتخاب شوند.»  او توضیح داد: «در تبصره یک ماده ۳۶ ظرفیت‌هایی پیش‌بینی شده که می‌تواند موتور محرک حفاظت و احیای جنگل‌ها باشد. همچنین در تبصره 2 به جنگل‌کاری‌های سنواتی اشاره شده است؛ عرصه‌هایی که در گذشته برای زراعت چوب یا کاشت گونه‌های سوزنی‌برگ ایجاد شده‌اند و قرار است به‌تدریج به جنگل‌هایی با گونه‌های بومی تبدیل شوند.»
 
تفاوت جنگلداری نوین 
با طرح‌های گذشته
 پورمقدم درباره تفاوت جنگلداری نوین با طرح‌های سنتی گفت: «در طرح‌های گذشته تمرکز اصلی بر بهره‌برداری از چوب جنگل بود و برنامه‌ها بر اساس میزان برداشت چوب تنظیم می‌شد، اما در جنگلداری نوین هیچ بهره‌برداری از درختان سرپا و زنده انجام نمی‌شود و رویکرد اصلی، حفاظت، احیا و مدیریت پایدار جنگل‌هاست.» به گفته او، «در صورت خروج محصولات چوبی از جنگل، این کار صرفاً در چهارچوب اصول فنی و علمی انجام می‌شود؛ مانند مبارزه با آفات و بیماری‌ها، اجرای طرح‌های مرتبط با زراعت چوب یا استفاده از درختانی که بر اثر طوفان، برف سنگین یا دیگر حوادث طبیعی شکسته یا ریشه‌کن شده‌اند.» او تأکید کرد: «برداشت این درختان نیز تنها زمانی انجام می‌شود که خسارت به‌صورت تجمعی در یک محدوده رخ داده باشد، نه به شکل پراکنده در سطح جنگل.»
 
برداشت درختان شکسته و افتاده
 برداشت درختان شکسته و افتاده همواره از موضوعات بحث‌برانگیز در حوزه منابع طبیعی بوده و در سال‌های گذشته با مخالفت بخشی از کارشناسان و فعالان محیط‌زیست روبه‌رو شده است. همین مسأله باعث شد که این طرح در دولت‌های گذشته اجرایی نشود. منتقدان معتقدند، این درختان بخشی از اکوسیستم طبیعی جنگل هستند و نقش مهمی در حفظ چرخه مواد غذایی، تنوع زیستی و احیای جنگل دارند.
پورمقدم در پاسخ به این نگرانی‌ها گفت: «ما هیچ طرحی با عنوان خروج درختان شکسته و افتاده از جنگل نداریم. طرح ما جنگلداری نوین است و محور اصلی آن حفاظت و احیای جنگل‌هاست، نه برداشت درختان افتاده.» او توضیح داد: «برداشت این درختان تنها یکی از اقداماتی است که در برخی پروژه‌ها انجام می‌شود و در بسیاری از طرح‌ها اساساً چنین موضوعی وجود ندارد.» به گفته او، «در برخی مناطق مانند استان گیلان، صنوبرهایی که در گذشته در قالب زراعت چوب کاشته شده‌اند اکنون به مرحله بهره‌برداری رسیده‌اند و در چهارچوب همین طرح مورد استفاده قرار می‌گیرند. همچنین در برخی مناطق استان گلستان، درختان سوزنی‌برگ غیربومی که در دهه ۱۳۷۰ کاشته شده‌اند قرار است برداشت شوند تا جای آنها گونه‌های بومی جنگل‌های هیرکانی کاشته شود.»
 
نقش اکولوژیک درختان افتاده
پورمقدم در پاسخ به نگرانی‌هایی درباره اهمیت درختان شکسته و افتاده در اکوسیستم جنگلی، تأکید کرد: «درختان شکسته و افتاده بخش مهمی از ساختار طبیعی جنگل هستند و نقش مهمی در حفظ تنوع زیستی و چرخه غذایی دارند.» به گفته او، «مطالعات علمی نشان می‌دهد حدود ۱۰ تا حداکثر ۳۰ درصد از موجودی درختان جنگل باید به شکل درختان خشک، شکسته یا افتاده در بستر جنگل باقی بمانند تا تعادل اکولوژیک حفظ شود.» او افزود: «در طرح‌های جنگلداری نوین این اصل کاملاً رعایت می‌شود. درختانی که ممکن است در قالب طرح مورد استفاده قرار گیرند، کمتر از حدی هستند که برای حفظ اکوسیستم لازم است و بخش اصلی آنها در جنگل باقی می‌ماند.» پورمقدم تأکید کرد: «درختانی که به صورت پراکنده در جنگل قرار دارند اساساً برداشت نمی‌شوند و تنها در مواردی که در اثر حوادث طبیعی مانند طوفان، برف سنگین یا رانش زمین تعداد زیادی درخت به ‌صورت تجمعی آسیب دیده باشند، بخشی از آنها مورد استفاده قرار می‌گیرد.»
 
اقدامات حفاظتی 
به گفته سخنگوی سازمان منابع طبیعی، «جنگلداری نوین مجموعه‌ای از اقدامات حفاظتی، احیایی و توسعه‌ای را در بر می‌گیرد. از جمله این اقدامات می‌توان به تقویت یگان حفاظت، تأمین نیروی انسانی، تجهیز جنگلبانان به امکاناتی مانند دمنده، آتش‌کوب، خودرو و موتورسیکلت حفاظتی، برنامه‌های پیشگیری و مقابله با آتش‌سوزی جنگل‌ها، اجرای طرح‌های جنگل‌کاری و احیای مناطق تخریب‌شده اشاره کرد.»
 او همچنین گفت: «بازسازی و بهسازی زیرساخت‌های حفاظتی جنگل و اجرای طرح‌های آبخیزداری در حوزه‌های جنگلی نیز در چهارچوب این برنامه پیش‌بینی شده است.»
 
انتخاب پیمانکاران
پورمقدم درباره نحوه انتخاب مجریان طرح جنگلداری نوین هم گفت: «بر اساس قانون و در چهارچوب ماده ۳ قانون حفاظت و بهره‌برداری از جنگل‌ها، انتخاب مجریان از طریق آگهی عمومی و با رعایت تشریفات قانونی انجام می‌شود.»
به گفته او، «پس از انتشار آگهی، متقاضیان می‌توانند در این فرآیند شرکت کنند و صلاحیت آنها در کمیته‌ای تخصصی در سازمان منابع طبیعی بررسی می‌شود. در این ارزیابی، معیارهای مختلفی از جمله توان فنی، سوابق کاری و ملاحظات حفاظتی در نظر گرفته می‌شود.»
او در پاسخ به پرسشی درباره شرکت‌هایی که در طرح‌های جنگلداری گذشته طلبکار سازمان منابع طبیعی هستند و احتمال حضور آنها در طرح جنگلداری نوین نیز گفت: «موضوع‌ طلب این شرکت‌ها، در سازوکاری جداگانه پیگیری می‌شود و قرار نیست در قالب جنگلداری نوین، درختان شکسته و افتاده به عنوان‌ طلب در اختیار این شرکت‌ها قرار گیرد؛ هرچند آنها نیز مانند سایر متقاضیان می‌توانند در فرآیند مزایده شرکت کنند.»
 
نظارت بر اجرای طرح
پورمقدم درباره نظارت بر اجرای طرح گفت: «برای اجرای جنگلداری نوین ساختار مدیریتی ویژه‌ای طراحی شده است. در هر حوزه جنگلی یک مدیر حوزه تعیین می‌شود و در کنار او ناظران فنی و حفاظتی به صورت مستقیم در محل حضور دارند.»
او افزود: «علاوه بر ساختارهای استانی و یگان حفاظت، از ستاد سازمان و مجموعه مستقر در چالوس نیز بر روند اجرای طرح نظارت می‌شود. همچنین در مواردی که نیاز به شناسایی درختان شکسته و افتاده تجمعی باشد، این کار توسط گروه‌های کارشناسی انجام و درختان پس از ارزیابی و نشانه‌گذاری ثبت می‌شوند.»  پورمقدم گفت: «در مجموع دو تا سه لایه نظارتی در داخل سازمان برای کنترل اجرای طرح پیش‌بینی شده است.» او همچنین تأکید کرد: «سازمان منابع طبیعی از مشارکت تشکل‌ها، سازمان‌های مردم‌نهاد و فعالان محیط‌زیست در نظارت بر اجرای طرح استقبال می‌کند.» در پایان، سخنگوی سازمان منابع طبیعی تأکید کرد: «‌جنگلداری نوین صرفاً به موضوع درختان شکسته و افتاده محدود نمی‌شود، بلکه مجموعه‌ای از اقدامات برای مدیریت پایدار، حفاظت، احیا و توسعه جنگل‌هاست.» به گفته او، «در اجرای این طرح نیاز اکولوژیک جنگل به طور کامل در نظر گرفته می‌شود و آن مقدار از درختان افتاده و خشک که برای پایداری اکوسیستم ضروری است در جنگل باقی خواهد ماند.»