میترا جلیلی
دبیر گروه علم و فناوری

دولت چهاردهم از روز اول با وعده اینترنت پایدار و کاهش محدودیت‌های اینترنتی پا به میدان گذاشت و رئیس‌جمهوری همچنان برهمان وعده است. گواه آن نیز تلاش رئیس‌جمهوری و وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات برای دسترسی عادلانه مردم به اینترنت و عدم تبعیض در این فناوری گسترده و پرکار جهانی است. انتصاب محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور به ریاست ستاد ساماندهی فضای مجازی توسط پزشکیان و تأکید بر یکپارچه‌سازی تصمیم‌گیری و رفع موازی‌کاری، خود نشان از دغدغه بالای دولت چهاردهم در این زمینه و کاهش محدودیت‌های موجود دارد. رئیس‌جمهوری در این حکم بر «پایان چندصدایی» و «جلوگیری از موازی‌کاری» تأکید می‌کند که نشان می‌دهد هدف، یکپارچه‌سازی سیاست‌گذاری و اجرا در این حوزه است. تدوین نقشه راه تحول و بازآرایی ساختارهای فعلی هم به عنوان نشانه‌های حرکت به سمت بازطراحی حکمرانی دیجیتال عنوان شده است و در کنار آن، بر ایجاد نظام نظارتی مستمر یعنی افزایش کنترل و ارزیابی عملکرد دستگاه‌ها در حوزه فضای مجازی تأکید شده است.
فعالان حوزه اقتصاد دیجیتال که از آنها با عنوان ستون فقرات اقتصاد کشور یاد شده است این روزها از محدودیت‌های اینترنتی گلایه‌مندند. این قشر که در تندباد حوادث، جنگ و... همچنان بر ارائه خدمات به مردم ادامه داده و اجازه نداده‌اند چرخ اقتصاد کشور کند شود، حالا با عادی‌تر شدن شرایط، در انتظار عادی‌تر شدن وضعیت اینترنت هستند.

اینترنت برای همه
نیما قاضی، رئیس انجمن تجارت الکترونیک تهران، طبق برآوردهای حداقلی، حدود دو میلیون شغل از تولیدکنندگان محتوا و فروشندگان خانگی گرفته تا کسب‌وکارهای کوچک و فریلنسرها را در ایران به شبکه‌های اجتماعی وابسته‌ می‌داند؛ مشاغلی که برای فعالیت به اینترنتی نیاز دارند که برای عموم مردم قابل استفاده باشد و هرگونه محدودیت گسترده، در عمل به توقف فعالیت این بخش منجر می‌شود.
رئیس انجمن تجارت الکترونیک تهران معتقد است که علاوه بر کسب و کارها، در لایه تخصصی هم حدود ۴۰۰ هزار نفر از برنامه‌نویسان و طراحان گرفته تا تحلیلگران داده و مدیران محصول، برای انجام فعالیت حرفه‌ای خود به ابزارها و سرویس‌های بین‌المللی وابسته‌ هستند و وجود هرگونه اختلال در دسترسی، این گروه را در عمل از چرخه کار خارج می‌کند. به اعتقاد او این وضعیت به‌صورت زنجیروار بر سایر بخش‌ها نیز اثر می‌گذارد و معیشت میلیون‌ها نفر دیگر را که به خدمات دیجیتال وابسته‌اند، تحت تأثیر قرار می‌دهد. به همین دلیل قطعی اینترنت می‌تواند زمینه ساز بیکاری گسترده شود.

زیرساخت‌های اقتصاد دیجیتال دچار مشکل است
مریم نجفی، دبیر انجمن تجارت الکترونیک تهران نیز می‌گوید: «ما دغدغه‌های امنیتی را درک می‌کنیم ولی انتظار داریم با آرام‌تر شدن شرایط، اینترنت به حالت قبل بازگردد، چرا که قطعی آن مشکلات بسیاری برای فعالان حوزه اقتصاد دیجیتال ایجاد کرده است.»
او ادامه‌دار شدن قطع اینترنت را نتیجه یک تصور اشتباه می‌داند و معتقد است، «در این میان، یک سوء‌تفاهم جدی وجود دارد. برخی فکر می‌کنند اینترنت فقط به چند اپلیکیشن مانند اینستاگرام، تلگرام و واتس‌اپ محدود می‌شود در حالی که این، یک نگاه سطحی‌نگرانه است.» نجفی، اینترنت را مجموعه‌ای از سرویس‌ها و پروتکل‌های تخصصی می‌داند که در شرایط کنونی به آن توجهی نشده است.
دبیر انجمن تجارت الکترونیک تهران می‌گوید: «برای درک بهتر موضوع، اینترنت را مانند یک کوه یخ تصور کنید که 20 درصد آن بیرون از آب و 80 درصد، زیر آب قرار دارد. بسیاری از افراد، فقط 20 درصد روی آب را می‌بینند درحالی که 80 درصد زیر آب، دقیقاً همان جایی است که کسب‌و‌کارها، سرورها و ابزارهای کاری جریان دارند. درواقع باید گفت که با اختلال اینترنت، فقط آن 20 درصد آسیب نمی‌بیند و بیشترین اختلال به 80 درصد زیرساخت مربوط است که دیده نمی‌شود.»
نجفی معتقد است‌: «با قطع اینترنت، عملاً زیرساخت‌های مورد نیاز کسب‌وکارهای اقتصاد دیجیتال دچار مشکل می‌شود؛ زیرساخت‌هایی که به عنوان ابزار کار آنها محسوب می‌شود.» به اعتقاد او، «اینترنت پرو هم نتوانسته اینترنت را به معنای واقعی خود برقرار کند و همچنان قطع طولانی‌مدت اینترنت، چالش‌های گسترده و جدی برای فعالان حوزه اقتصاد دیجیتال ایجاد کرده است.»
این فعال حوزه اقتصاد دیجیتال با اشاره به اینکه وضعیت بسیار نگران‌کننده است، یادآور می‌شود: «طبق آمار انجمن تجارت الکترونیک، فعالان اکوسیستم اقتصاد دیجیتال و کسب‌وکار آنلاین، به طور میانگین 40 درصد افت فروش داشته‌اند، هر چند این ارقام متفاوت است و کسب‌وکارهایی که بیشتر به شبکه‌های اجتماعی وابسته بوده‌اند، حتی تا 90درصد هم افت درآمد را تجربه کرده‌اند.»
نجفی با اشاره به اینکه شرکت‌ها برای بقا و تاب‌آوری خود مجبور به تعدیل نیرو شده‌اند، می‌گوید: «در دور اول شاهد 10 تا 15درصد تعدیل نیرو در این بخش بوده‌ایم، ولی چون چشم‌انداز روشنی برای توسعه وجود ندارد اگر این روند تداوم پیدا کند ممکن است با تعدیل‌های دوباره مواجه شویم.» او با اشاره به اینکه بر اساس آمارها تداوم اختلال شدید، هفته‌ای حدود 3 همت به اقتصاد دیجیتال آسیب می‌زند، توضیح می‌دهد: «با توجه به عدم پایداری اینترنت و نبود زیرساخت، این چشم انداز، مناسب و مثبت نیست. این شرایط درنهایت، منجر به کوچک شدن حوزه اقتصاد دیجیتال خواهد شد.»
 
شبکه‌های اجتماعی داخلی نیاز کسب‌و‌کارها را پاسخ نمی‌دهند
دبیر انجمن تجارت الکترونیک تهران در پاسخ به پرسشی درباره تأثیر شبکه‌های اجتماعی داخلی بر کاهش افت درآمد فعالان حوزه اقتصاد دیجیتال، می‌گوید: «در هر صورت کسب‌وکارها تلاش کردند به شبکه‌های اجتماعی داخلی مهاجرت کنند ولی واقعیت این است که کسب‌وکار جایی فعال می‌شود و انرژی می‌گذارد که آنجا مشتری وجود دارد نه اینکه صرفاً کاربر وجود داشته باشد.»
به اعتقاد او، «واقعیت این است که در پلتفرم‌های داخلی تعدادی کاربر آمده‌اند ولی هنوز بازار شکل نگرفته است. عملاً انگار پلتفرم‌های داخلی بیشتر روی 20 درصد قابل مشاهده کوه یخ متمرکز هستند و به آن 80 درصد زیرساختی توجهی ندارند.»
نجفی در توضیح این موضوع می‌گوید: «فعالان حوزه اقتصاد دیجیتال برای فعالیت خود به امکاناتی برای تبلیغات هدفمند، ابزارهای تحلیل داده، اتصال به بازار بزرگ‌تر و یک شبکه جهانی نیاز دارند که در پلتفرم‌های داخلی خبری از آنها نیست.« به گفته او، «مهاجرت کسب‌وکارها به پلتفرم‌های داخلی شکل گرفته اما فاصله بسیار زیادی تا شکل‌گیری بازار در این شبکه‌ها وجود دارد.»
دبیر انجمن تجارت الکترونیک تهران یکی دیگر از مشکلات شبکه‌های اجتماعی داخلی را محدودیت‌های فراوان و اختلالات گسترده آنها می‌داند و می‌افزاید: «شاهد هستیم که این پلتفرم‌ها در طول شبانه‌روز گاه چند ساعت در دسترس نیستند یا در حال به‌روزرسانی و در حال اتصال هستند. مواردی همچون محدودیت ارسال و دریافت فایل و محدودیت بارگذاری عکس و ویدیو را هم باید به این مشکلات اضافه کرد.»
نجفی می‌گوید: «همین کسب‌وکارها پیش از این، با سرمایه‌گذاری جدی در شبکه‌های اجتماعی و تولید محتوا و جذب دنبال‌کننده، برای خود دارایی دیجیتال ایجاد کردند؛ دارایی‌ای که ابزاری برای حفظ ارتباط با مشتری بود ولی حالا آن دارایی دیجیتال کاملاً از بین رفته است.»
او با اشاره به اینکه «به اجبار نمی‌توان مردم یا کسب‌وکارها را به شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های داخلی سوق داد»، بهترین راهکار را رقابت بین این پلتفرم‌ها و شبکه‌های خارجی می‌داند و می‌افزاید: «در کشورهای دیگر این آزادی انتخاب وجود دارد و کاربران و کسب‌وکارها خود انتخاب می‌کنند که به کدام پلتفرم مراجعه کنند. یعنی هم شبکه‌های داخلی می‌توانند جایگاه خود را به‌درستی پیدا کنند و هم شبکه‌های اجتماعی خارجی در جایگاه دیگری مورد استفاده قرار می‌گیرند.»
نجفی می‌افزاید: «باید این موضوع با ایجاد ظرفیت‌های درست در شبکه‌های اجتماعی داخلی و زمان دادن برای رشد ارگانیک حل شود وگرنه درحال حاضر مهاجرت کسب‌وکارها به پلتفرم‌های بومی چندان برای آنها سودآور نبوده و مشکلات آنها را حل نکرده است. در واقع با توجه به اختلالات و قطعی اینترنت بین‌الملل، تعدادی از کسب‌وکارها مهاجرت کرده‌اند ولی چون بازار شکل نگرفته و بسیاری از مشتریان هنوز مهاجرت نکرده‌اند کسب‌و‌کار آسیب می‌بیند.

اینترنت «پرو»
مورد تأیید ما نیست
دبیر انجمن تجارت الکترونیک تهران، اینترنت «پرو» را هم ناکافی می‌داند و می‌افزاید: «صریحاً می‌گویم که اینترنت پرو نه‌تنها به هیچ عنوان پاسخگوی نیاز کسب‌وکارها نیست بلکه مورد تأیید ما هم نیست، چرا که اساساً طراحی آن به هیچ عنوان مؤثر نیست.» نجفی در ادامه می‌گوید: «مشکل اینجاست که اینترنت پرو دقیقاً بر همان 20 درصد قابل مشاهده کوه یخ تمرکز کرده و باز شدن بخشی از شبکه‌های اجتماعی را باز شدن اینترنت می‌داند، درحالی که بخش عمده مشکل کسب‌وکارها همان 80 درصد زیرساخت است؛ یعنی در طراحی اینترنت پرو، به موضوعاتی مانند پروتکل‌ها و سرویس‌های تخصصی مورد نیاز کسب‌وکارهای حوزه اقتصاد دیجیتال هیچ توجهی نشده است و کسب‌و‌کارها به آنها دسترسی ندارند.»
این فعال حوزه اقتصاد دیجیتال با تأکید بر لزوم توسعه شبکه ملی اطلاعات، ادامه می‌دهد: «باید به این موضوع توجه داشت که توسعه اقتصاد دیجیتال نمی‌تواند فقط بر پایه شبکه ملی اطلاعات شکل بگیرد. ما نیاز به اینترنت واقعی داریم. با طراحی اشتباه اینترنت پرو و نبود ابزارهای توسعه‌ای، ما عملاً هم با تحریم داخلی مواجه هستیم و هم دشمن ابزارهایی مانند هوش مصنوعی را روی ما بسته است. درواقع اینترنت پرو عملاً مشکل کسب‌وکارهای آنلاین را حل نکرده و برای اینکه یک توسعه‌دهنده بتواند کار خود را پیش ببرد، زمان و هزینه زیادی نیاز دارد. فعالان حوزه اقتصاد دیجیتال به ابزارهای توسعه‌ای متعددی بسته به حوزه خود نیاز دارند و رویکرد اینترنت پرو را کاملاً اشتباه می‌دانیم.
ضمن اینکه با توجه به تعدد تخصص‌ها و رسته‌های شغلی و حرفه‌ای، عملاً بسیاری از وبسایت‌ها و سرویس‌های مورد نیاز متخصصان در زمینه‌های مختلف در دسترسشان قرار ندارد.» او نگرانی جدی‌تر را این موضوع می‌داند که اینترنت باکیفیت در دسترس عده‌ای محدود قرار می‌گیرد و عمده مردم مجبور می‌شوند با نسخه محدود و ناکارآمد اینترنت سر کنند که این امر، خلاف کارکرد اینترنت است. یک دانش‌آموز ساکن در منطقه‌ای دورافتاده یا یک فریلنسر که در شهری دورافتاده کار می‌کند چه فرقی با استاد دانشگاه دارد؟ همه حق دسترسی دارند. خواسته ما اینترنت پایدار، قابل پیش‌بینی و دسترسی عادلانه برای همه است. معتقدیم باید به اینترنت به عنوان یک زیرساخت حیاتی نگاه شود چراکه حالا دیگر ابزار رشد، توسعه و زندگی است.