در حافظه موقت ذخیره شد...
شناختنامه عینی
نهمین شماره مجله «سمرقند» (شماره پاییز و زمستان ۱۴۰۴) به یادنامه صدرالدین عینی اختصاص یافته است. علی دهباشی پیش از این در سلسله شبهای مجله بخارا، علاوه بر شبهایی که به فرهنگ و ادبیات تاجیکی اختصاص داده بود، بهطور اختصاصی در سه نشست به زندگی و آثار صدرالدین عینی و همکاریاش با ابوالقاسم لاهوتی پرداخته بود. در این شماره «سمرقند» بعد از یادداشت سردبیر، «گاهشمار زندگی و آثار صدرالدین عینی» به قلم محسن فرحبر و یادداشتهایی از صدرالدین عینی، عادل ناظر، صلاحت عینی، خالده عینی و در ادامه بخشی با عنوان «یادداشتهایی درباره صدرالدین عینی» به قلم علیاصغر حکمت، حبیب یغمایی، صدری سعدی، اصلالدین قمرزاده، محمدیوسف امامزاده، خداینظر عصازاده، عبدالخالق نبوی، عبدالنبی ستارزاده، محمدجان شکوری، رستم وهابزاده، شریفمراد اسرافیلنیا، مطلوبه میرزایونس، نورعلی نورزاد، قیامالدین ستاری، شاهمنصور شاهمیرزا، علیاشرف مجتهد شبستری، محمدجعفر یاحقی و... آورده شده است.
صدرالدین عینی نیمی از عمرش را در عصر تامیرسالاری بخارا پشت سر گذاشت و در نیمه دوم حیات خود، برای رهایی از عقبماندگی فرهنگی و اقتصادی تلاشهای بسیاری انجام داد. عینی که از تاریخ و فرهنگ تاجیکی و دانشهای زمانه آگاه بود، خود را پیرو ماکسیم گورکی و علاقهمند به شیوه او معرفی میکرد. نگاه ویژه عینی در بیشتر آثارش با تعریف خاص سوسیالیسم روسی معنا مییابد. شاهمنصور شاهمیرزا، ادبپژوه تاجیک در مطلبی با عنوان «شهادتنامه تاجیکان» مینویسد:«استاد عینی بنیانگذار داستان کوتاه و بلند نو و رمان نیز است. او اولین داستان و رمانهای [فارسی] تاجیکی را نگاشت و بعدها آثار فراوانی خلق کرد، از جمله آدینه، مکتبِ کهنه، مرگِ سودخور، داخونده، یتیم، جلادان بخارا، غلامان و... در زمینه ادبیاتشناسی و نقد ادبی نیز دست چیرهای داشت و راجع به احوال و آثار رودکی، فردوسی، ابنسینا، سعدی، بیدل، کمال خجندی، واصفی و علیشیر نوایی رسالههای پرباری تألیف نمود و نیز در تصحیح متون، از جمله تصحیح و حواشی بوستان سعدی، دیوان واصفی و برخی از آثار میرزا عبدالقادر بیدل تحقیقات فاخری انجام داد که این آثار از جمله کتب مرجع برای دانشمندان داخلی و خارجی محسوب میشوند.»
محمدجعفر یاحقی، استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد در مقاله «عینیشناسی: ضرورتها و زمینهها» درباره علت عدم شناخت کافی و بایسته صدرالدین عینی در ایران مینویسد:«صدرالدین عینی، بنیانگذار ادبیات نوین فارسی تاجیکی در ایران، چنانکه باید، شناخته نشده است. این میتواند به دو علت باشد: خط سیریلیک یا زبان روسی که همه آثار و تمام پژوهشها درباره او به این خط و زبان نوشته شده است. همین امر و انتساب او بویژه در روزگار استیلای بُلشویسم، به اتحاد شوروی که برای ما تابو و به کلی غریبه و آلوده به چب بود، سبب شد که او هم مانند محققان شوروی و حتی بدتر از آنها، برای ما رغبتانگیز و دلپذیر نباشد.» یاحقی در ادامه، درباره بزرگی و اهمیت عینی مینویسد:«کوششی که او برای به کرسی نشاندن هویت مستقل تاجیکان و استقلال زبان تاجیکی (دری) در آن روزگار سیاه از خود نشان داده و برای رسیدن به این مقصود رنج بسیاری به جان خریده است، سزاوار آن است که بگوییم اگر عینی و چند تن دیگر از پیشگامان اندیشه تاجیکی مانند ابوالقاسم لاهوتی و باباجان غفوراُف و در نسل بعد میرزا تورسونزاده و محمدجان شکوری و غیره نبودند، امروز چیز چندانی به نام تاجیک و زبان تاجیکی در میان نبود و ای چه بسا که هویت ایرانی ما هم از این رهگذر آسیب میدید.»
علیاشرف مجتهد شبستری، اولین سفیر جمهوری اسلامی ایران در تاجیکستان و رئیس انجمن دوستی ایران و تاجیکستان در مقالهای با عنوان «صدرالدین عینی، زبان فارسی تاجیکی و هویت ملی تاجیکان» درباره جایگاه ممتاز فرهنگی و ادبی عینی مینویسد:«در سال ۱۹۶۲، کنفرانس نویسندگان آسیا و آفریقا که در قاهره برگزار شد، از صدرالدین عینی، تاگور، لیوسین و طه حسین بهعنوان بزرگترین استادان ادبیات شرق نام برده و تجلیل به عمل آورد. پرویز ناتل خانلری نام عینی را در ردیف نظامی گنجوی، امیرخسرو دهلوی و خاقانی گذاشته بود. شک نیست که قرار گرفتن وی در ردیف چنین نامآورانی تصادفی نبود. در حقیقت مقام او را با مقام بسیاری از بزرگان در پیشبرد ادبیات هزار ساله فارس و تاجیک برابر دانستن ممکن است.»
مقالات و گزارشهای یادنامه صدرالدین عینی در نهمین شماره فصلنامه «سمرقند» در کنار کتابهایی که در دو سه سال اخیر از آثار عینی یا درباره او منتشر شده، گامی در راه شناساندن او به خوانندگان ایرانی و تلاش برای حفظ و گسترش تبادلادت فرهنگی فارسیزبان است.
