کاهش ۸۵ درصدی جمعیت فوک خزری در ۳۰ سال
تلفات فوکها ظرف سه سال دوبرابر شد
افزایش تلفات فوکهای خزری در سواحل جنوبی دریای خزر به یکی از نگرانیهای جدی فعالان و کارشناسان محیطزیست تبدیل شده است؛ گونهای که تنها پستاندار دریای خزر به شمار میرود و طی سه دهه گذشته بخش بزرگی از جمعیت خود را از دست داده است.
بر اساس آمارهای موجود، جمعیت فوک خزری که در سال ۱۹۹۰ حدود ۴۰۰ هزار قلاده برآورد میشد، در سرشماری سال ۲۰۱۷ به حدود ۵۰ تا ۷۰ هزار قلاده کاهش یافته است؛ کاهشی چشمگیر که باعث شده این گونه در فهرست سرخ اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت (IUCN) قرار گیرد. در سالهای اخیر نیز آمار تلفات فوکها در سواحل ایران روندی افزایشی داشته است. گزارشها نشان میدهد در سال ۱۴۰۰ حدود ۲۷ لاشه فوک در سواحل مازندران ثبت شده بود، اما این رقم در سال ۱۴۰۴ به حدود ۵۰ لاشه رسید. در سواحل گیلان نیز بیش از ۵۰ لاشه فوک خزری مشاهده و گزارش شده است. کارشناسان محیطزیست مجموعهای از عوامل را در تهدید این گونه دخیل میدانند. آلودگیهای نفتی و شیمیایی در دریای خزر، تخریب زیستگاهها، صید بیرویه، گرفتار شدن فوکها در تورهای ماهیگیری و تغییرات اقلیمی از مهمترین تهدیدها به شمار میروند.
محمد صیادشیرازی، مسئول درمانگاه فوک خزری، معتقد است آلایندههای محیطی میتوانند با تضعیف سیستم ایمنی بدن فوکها، زمینه بروز بیماریها را فراهم کنند. به گفته او، ویروس دیستمپر در سال ۲۰۰۰ یکی از نمونههای جدی این تهدیدها بود که باعث مرگ هزاران فوک خزری شد.
از سوی دیگر، تغییرات اقلیمی و کاهش تودههای یخی در شمال دریای خزر نیز زیستگاههای اصلی زادآوری این گونه را تهدید میکند. فوکهای خزری معمولاً در مناطق یخی شمال خزر زادآوری میکنند و از بین رفتن این یخها باعث شده در سالهای اخیر تولهفوکهای سفیدپوش در سواحل جنوبی خزر مشاهده شوند؛ موضوعی که نشاندهنده تغییر در الگوی زیست و مهاجرت این گونه است. در واکنش به این وضعیت، برنامه اقدام ملی حفاظت از فوک خزری در ایران آغاز شده است. این برنامه با هدف افزایش پایش سواحل، آموزش صیادان برای جلوگیری از گرفتار شدن فوکها در تورهای ماهیگیری و همچنین ایجاد زیرساختهای امداد و نجات اجرا میشود.
در همین راستا ایستگاههای امداد و نجات فوک خزری در بهشهر، بابلسر و تنکابن تجهیز شدهاند تا در صورت مشاهده فوکهای زخمی یا بیمار بتوانند به سرعت وارد عمل شوند. همچنین کمیتههای تخصصی برای بررسی علت تلفات و مدیریت اقدامات حفاظتی تشکیل شده است. با این حال یکی از مشکلات اصلی در بررسی علت مرگ فوکها، وضعیت لاشههای کشف شده است. بسیاری از لاشهها پس از مدت طولانی شناور بودن در آب و رسیدن به ساحل، متلاشی شدهاند و امکان کالبدگشایی دقیق روی آنها وجود ندارد؛ موضوعی که تشخیص علت دقیق تلفات را دشوار میکند. کارشناسان تأکید میکنند حفاظت از فوک خزری تنها یک مسأله ملی نیست، بلکه تعهدی منطقهای برای همه کشورهای حاشیه دریای خزر محسوب میشود، چراکه بقای این گونه نقش مهمی در حفظ تعادل اکولوژیک این دریا دارد و نابودی آن میتواند نشانهای از تشدید بحرانهای زیستمحیطی در خزر باشد.

