رمز تابآوری ایران در جنگ رمضان چه بود؟
الهیات مقاومت
مهرانه صبری
گروه اندیشه
دکتر محمد جعفری هرندی، استاد فلسفه دین، در نشستی با عنوان «الهیات مقاومت و تابآوری»، راز پایداری بینظیر ملت ایران در برابر تهاجمات اخیر را در جهانبینی توحیدی دانست. او با ارائه تحلیلی از مفهوم «رنج» در روانشناسی اسلامی، شهادت رهبر و فرماندهان و خسارات جنگ را نه به مثابه شکست، بلکه «ابتلا و آزمایشی الهی» برای صعود به مراتب والاتر تفسیر و تأکید کرد که همین نگاه، موتور محرکه تابآوری ایران در جنگ رمضان
بوده است.
از رنج ناخواسته تا رنج هدفمند
دکتر جعفری هرندی در این نشست، با تمایز قائل شدن میان دو مفهوم «رنجِ از» و «رنجِ برای»، گفت: «در مباحث روانشناسی به دو قسم رنج اشاره میشود؛ یکی «رنج از» یعنی رنج ناخواسته که از اختیار انسان خارج است، مانند کرونا، زلزله و سونامی. اما «رنجِ برای» رنجی است که خود انسان آن را برای خود انتخاب میکند تا به اهداف والاتر برسد. چون آگاهانه و خودخواسته است، تحمل آن آسانتر است.»
اما او تأکید کرد که روانشناسی اسلامی نسخهای کاملاً متفاوت میپیچد: «در نگرش الهی، اساساً «رنجِ از» وجود ندارد و هر چه هست «رنجِ برای» است. چون جهانبینی مؤمن حتی رنجهای ناخواسته را هم در راستای حکمت و علم الهی تعبیر میکند. شخص موحد چون همه هستی را ذیل اراده خدا میداند، همه حوادث را بجا و درست تفسیر میکند؛ حتی افتادن یک برگ از درخت هم حکمتی دارد.»
جهانبینی توحیدی
راز پایداری ملت
این استاد فلسفه دین با اشاره به حوادث تلخ جنگ تحمیلی اخیر، بویژه شهادت رهبری و فرماندهان ارشد، این پرسش را مطرح کرد که چگونه میتوان چنین فقدانهای جبرانناپذیری را تحلیل کرد و در پاسخ گفت: «از دیدگاه الهیات مقاومت و در نگاه انسان موحد، همه اینها ابتلا و آزمایش است. خدا فرموده نقص مالی، جانی و انفسی، همه ابزار ابتلا است. این نگاه الهیاتی، رمز پایداری ایران در این جنگ تحمیلی است. وقتی چنین جهانبینی وجود دارد، تابآوری در جامعه بالا میرود چون شخص مؤمن، اساساً جنگ را منفی نمیبیند؛ نه اینکه آن را دوست داشته باشد، اما وقتی جنایتکاری به ما حمله کرد، جنگ با او، جنگ حق علیه باطل است.»
وی برای تبیین این بحث به آیه ۲۱۶ سوره بقره استناد کرد: «قرآن میفرماید: حکم جهاد بر شما مقرّر گردید و حال آنکه بر شما ناگوار و مکروه است، لکن چه بسیار شود که چیزی را مکروه شمارید ولی به حقیقت خیر و صلاح شما در آن بوده، و چه بسیار شود چیزی را دوست دارید و در واقع شرّ و فساد شما در آن است، و خدا به مصالح امور داناست» او افزود: «قرآن به ما بینش الهیاتی میدهد که این جنگ هم در ذیل اراده الهی است و میتواند به رشد و تعالی انسان کمک کند. انسان موحد بر اساس اعتماد به حکمت خدا، نومید نمیشود و همین رمز تابآوری ماست.»
سنت تمحیص و بشارت صابران
این استاد دانشگاه در ادامه به سنت «تمحیص» (خالصسازی) در قرآن اشاره کرد و گفت: «خداوند فرموده است جنگ برای این است که انسانها از هم متمایز شوند و قلوبشان تمحیص و خالص گردد؛ باید قاعد (خانهنشین) از مجاهد مشخص شود.»
وی همچنین با ارجاع به آیه ۱۴۰ سوره آلعمران در مورد نبرد احد، خاطرنشان ساخت که شکستها موقتی و بخشی از سنت «تداول ایام» است: «اگر (در اُحد) به شما آسیبی رسید، به دشمنان شما نیز (در بدر) آسیب رسید (پس مقاومت کنید). این روزگار را (با اختلاف احوال) میان خلایق میگردانیم تا خداوند مقام اهل ایمان را معلوم کند و از شما مؤمنان گواهِ دیگران گیرد. و خدا ستمکاران را دوست ندارد» او تصریح کرد: «انسان مؤمن از رنج فرار نمیکند و میداند که دشمن هم گرفتار رنجهایی است.»
او با تأکید بر نقش «فرهنگ شهادت» در تابآوری، به فرموده حضرت علی(ع) درباره جهاد به عنوان «بابی از ابواب بهشت» اشاره کرد و گفت: «چنین ایمانی وقتی در جامعه جاری است، فرد مؤمن حتی شهادت رهبر عزیزش را هم مثبت مینگرد و برای ادامه راه، تاب میآورد. رهبر شهید ما همیشه میفرمودند: هزینه مقاومت به مراتب کمتر از هزینه تسلیم است. جنگ رمضان این فرموده را ثابت کرد؛ هیمنه دشمن فرو ریخت و عزت و شهامت ایران در جهان دو چندان شد. امروز بسیاری به این عزت غبطه میخورند و این غبطه حاصل تحمل همین ابتلائات و تابآوری در برابر تحریمها و سختیهاست.»
برش
هیچ اتفاقی بیحکمت نیست
آنچه از سخنان دکتر محمد جعفری هرندی برمیآید، شکلگیری یک «الهیات مقاومت» مبتنی بر خوانشی توحیدی از رنج است که در آن، نه تنها هیچ حادثهای بیحکمت نیست، بلکه سختترین ضربات جنگ نیز به فرصتی برای تمحیص و صعود تبدیل میشود. این نگاه که ریشه در آموزه «ابتلا» و «صبر» دارد، در عمل سرمایه روانی-معنوی جامعه ایران را در طوفان تهاجمات اخیر چنان بالا برده که شهادت رهبر و فرماندهان ارشد نیز نه مایه یأس، بلکه محرکی برای تداوم راه شده است و رمز اصلی تابآوری ایران، در همین نگاه الهیاتی نهفته است.
