«ایران» به بهانه رانش کوه در اتوبان تهران- پردیس، مخاطرات زمین لغزش در دامنه کوهها را بررسی کرد
خطری پا به پای جاده میدود
نادر نینوایی
گروه زیست بوم
روز جمعه چهارم اردیبهشت ماه، رانش کوه در اتوبان تهران-پردیس موجب اختلال در حرکت خودروها در این مسیر پر رفت و آمد شد. براساس اخبار منتشر شده، زمین لغزش در بخشهایی از حاشیه کوهستانی مسیر اتفاق افتاده و نیروهای امدادی بلافاصله برای بررسی وضعیت و ایمنسازی محل حادثه در صحنه حاضر شدهاند.
زمین لغزش در دامنه کوههایی که در مجاورت جادهها و سازههای مسکونی، صنعتی و کشاورزی واقع شدهاند، همواره میتواند مخاطرات جانی و مالی جدی در پی داشته باشد، از همین رو کارشناسان توصیه میکنند که ملاحظات و استانداردهای علمی در زمان احداث پروژهها در نظر گرفته شده و رعایت شود.
اگرچه هنوز بازدید میدانی و بررسی دقیق و کارشناسی برای بررسی حادثه زمین لغزش در آزادراه تهران-پردیس انجام نگرفته و فارغ از اینکه عامل طبیعی یا انسانی بر آن اثر داشته است، اما اصل بروز این سانحه بار دیگر ضرورت توجه به شرایط طبیعی در زمان احداث جادهها و نیز اهمیت رعایت کردن استانداردهای مربوط به حوزه منابع طبیعی را برجسته میکند.
علل بروز زمین لغزش در دامنه کوهها
«بهمن اکبری»، معاون دفتر کنترل سیلاب سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور با تأکید بر اینکه تا قبل از بازدید میدانی از محل رانش اخیر کوه نمیتوان در خصوص علت وقوع حادثه نظر قطعی داد به «ایران» گفت: «به طور معمول رانش کوهها میتواند به دلیل طیف گستردهای از علل اتفاق بیفتد. به عنوان مثال بارندگیهای اخیر میتواند یکی از دلایل بروز رانش باشد. باتوجه به بارندگیهای روزهای گذشته، جدای از آنکه جاده یا معدنی در مسیر وجود داشته باشد یا خیر، در هر جایی و در هر دامنهای احتمال بروز لغزش وجود دارد که میتوان یکسری گمانهزنیها را در خصوص بروز حوادثی نظیر لغزش کوه مطرح کرد. در واقع با توجه به اینکه بارندگیهایی اتفاق افتاده و جادهای نیز در مسیر حادثه وجود داشته، میتوان برخی احتمالات نظیر اینکه جاده دامنه را قطع کرده یا پاشنه شیب را برداشته باشد، باید در نظر گرفت. با این حال اصولاً نهاد متولی که جاده را ایجاد کرده، یک چنین استانداردها و اصولی را در نظر میگیرد. البته در مواردی نیز پس از بارندگیهای شدید و خارج از پیشبینی، شاهد آن هستیم که ضریب ایمنی که برای جاده در نظر گرفته میشود، پاسخگو نیست.»
وی افزود: «دامنه یک کوه میتواند برای سالیان متمادی و تا زمانی که عامل «ماشهای» آن فعال نشود، پایدار باشد. با وجود این بروز برخی عوامل انسانی یا طبیعی ممکن است تبدیل به عاملی برای ایجاد لغزش شود. عوامل درونی نیز مثل شیب منطقه، مواد سازنده و زمینشناسی منطقه را هم باید در نظر گرفت. دامنهای که جنس آن حساس به زمین لغزش اما شیب آن کم باشد، ممکن است هیچ وقت دچار زمین لغزش نشود. از سوی دیگر ممکن است دامنهای شیباش به گونهای باشد که برای زمین لغزش بستر مساعدی فراهم کند اما به سبب شرایط زمینشناسی منطقه وضعیت مطلوبی داشته باشد و در نتیجه هیچ گاه زمین لغزش اتفاق نیفتد. جدای از عوامل درونی باید عوامل بیرونی نظیر زلزله را نیز در نظر گرفت که میتواند موجب گسیخته شدن دامنهای شود که مدتها ثابت بوده است. همچنین بروز بارندگیهای شدید نیز میتواند سبب گسیخته شدن دامنه شود. این احتمال وجود دارد که بارندگیهایی که اخیراً داشتهایم در حادثه اخیر اتوبان تهران به پردیس نیز نقش داشته باشد؛ البته تا شخصاً منطقه را از نزدیک ندیده و ارزیابی علمی انجام ندهم، نمیتوانم با قطعیت در این خصوص صحبت کنم.»
این کارشناس خاطرنشان کرد: «در مواردی نیز ممکن است دامنهای که مدتها ثابت و بدون مشکل بوده به دلیل احداث جادهای و قطع شدن زهکشهای طبیعی، مشکل در آن بروز کرده و امکان عبور آب ناشی از بارندگیها محدود شود و در نهایت نفوذ آب در دامنه باعث ایجاد گسیختگی شود.»
اقدامات اصولی برای محدود کردن پیامدهای زمین لغزشها
اکبری در پاسخ به این پرسش که آیا برای محدود کردن مخاطرات ناشی از لغزش در کوهها و در مسیر جادهها میتوان اقدامی انجام داد، گفت: «بله، قطعاً امکان انجام یک چنین اقداماتی وجود دارد. اصلاً ملزم هستیم که هر کاری که در دامنهها انجام میدهیم، در مرحله اول سعی کنیم عوامل ایجاد کننده ناپایداری در دامنه را با تمهیداتی که به کار میبریم، کنترل کنیم. برای مثال اگر مسیر عبوری یک جاده به محل زهکشها(آبراهها) میخورد، حتماً باید «آب گذری» در زیر جاده تعبیه کرد تا این آب را خارج کند. همچنین کنار جادهها حتماً باید زهکش داشته باشد تا آب هدایت شده و از مسیر صحیحی خارج شود.»
وی در ادامه تأکید کرد: «البته آنچه ذکر میکنم صرفاً به لحاظ کلی است و در خصوص حادثه اخیر نیاز به بررسی میدانی و کارشناسی برای اعلام نظر وجود دارد و تاکنون شخصاً بازدیدی از این محل نداشتهام.»
این کارشناس در ادامه گفت: «ساختن هر سازهای اعم از مسکونی یا صنعتی در دامنهها، مستلزم در نظر گرفتن ملاحظاتی است و مثلاً نباید خاکبرداری و تخلیه خاک به گونهای باشد که فشار بیش از حدی به دامنه وارد شود و باید به پیگذاری صحیح و عمیق نیز توجه داشت. در نظر گرفتن زهکشی دامنه و بسیاری موارد دیگر نیز نباید از نظر دور بماند. همچنین باید در خصوص انجام کشاورزی در دامنهها نیز ملاحظات علمی و اصولی را در نظر گرفت. احداث باغ در دامنه یک کوه میتواند منجر به آبدهی زیاد به باغ و در نتیجه نفوذ آب به دامنه شود که همین امر میتواند موجب گسیختگی دامنه شود.»
مخاطرات طبیعی در کمین جادهها و سازههای نزدیک به دامنه کوهها
افزون بر عوامل انسانی، مخاطرات طبیعی نیز نقش پررنگی در بروز حوادث برای جادهها و سازههایی دارند که در نزدیکی دامنه کوهها واقع شدهاند.
اکبری در خصوص تأثیر عوامل طبیعی بر لغزش دامنهها گفت: «زلزلهای که در دهه 1360 در رودبار و منجیل اتفاق افتاد و نظایر آن، همگی زمین لغزشهای متعددی را به همراه داشتهاند. بنابراین در این موارد بروز زمینلرزه عامل اصلی زمین لغزش بوده است و حتی اگر تمام ملاحظات علمی و اصولی نیز رعایت شده باشد، بازهم امکان بروز لغزش در دامنهها وجود دارد.»
وی افزود: «در مواردی نیز ممکن است که جادهای را از کنار دامنه عبور بدهیم و سالیان متمادی نیز مشکلی ایجاد نشود و دامنه هم گسیخته نگردد، اما در نهایت بروز یک بارندگی شدید، باعث بروز گسیختگی در آن دامنه شود. البته باید بررسی شود که عامل طبیعی و انسانی هر یک چه سهمی در بروز زمین لغزش داشتهاند.»
این کارشناس در پایان اظهار کرد: «وجود زهکشی و آبراه و رعایت مسائل ایمنی در ساخت و احداث جادهها میتواند پیامدهای لغزش در دامنهها را به حداقل رسانده و محدود کند.»
بــــرش
علت رانش زمین در محور پردیس ـ تهران از نگاه یک پژوهشگر زلزلهشناسی
بررسیهای یک متخصص برجسته زلزلهشناسی نشان میدهد رانش زمین در محور پردیس ـ تهران که جمعه ۴ اردیبهشت ۱۴۰۵ در کیلومتر ۶ مسیر رخ داد و تونل شماره یک آزادراه را بست، نتیجه ترکیبی از بارندگیهای فصلی، وضعیت گسلی منطقه و نحوه ساخت جاده است.
دکتر مهدی زارع، استاد تمام پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله، در گفتوگویی درباره منشأ این لغزش توضیح داد که منطقه پردیس یکی از پهنههای «بسیار گسله» شمالشرق تهران است. او گفت: «با آغاز بارشهای بهاری، آب در امتداد گسلها و درزههای سنگی حرکت میکند و این شرایط احتمال وقوع لغزش را افزایش میدهد.»
به گفته زارع، عملیات راهسازی در این ناحیه نیز بر تشدید خطر اثر داشته است. او توضیح داد که حفر ترانشه برای احداث جاده باعث شده محل عبور گسلها در معرض دید قرار بگیرد و این رخنمونها به نواحی آماده لغزش تبدیل شوند. این استاد زلزلهشناسی با اشاره به سابقه لغزشهای متعدد در محدوده بالادست سد لتیان افزود: «بیش از ۱۰ زمینلغزش با وسعتی حدود ۲.۵۳ کیلومتر مربع در این منطقه ثبت شده که خطری جدی برای سکونتگاهها و زمینهای کشاورزی به شمار میروند.» او همچنین یادآور شد که یک زمینلغزش مهم در اسفند ۱۳۸۴ خسارات سنگینی برجای گذاشت، به طوری که روندی تدریجی اما ویرانگر داشت.
زارع در ادامه گفت، مجموعهای از عوامل از جمله گسلهای فعال، فرسایش، بارندگیهای فصل بهار و حتی تحریک لرزهای میتوانند چنین رویدادهایی را تشدید کنند. بهعنوان نمونه، زلزلهای با بزرگای ۴.۱ که ۲۸ فروردین در همین پهنه رخ داد، احتمالاً در تحریک رانش اخیر بیتأثیر نبوده است.
او همچنین به رانش گسترده جناح چپ سد لتیان اشاره کرد؛ رانشی که در فاصله ۴۰۰ متری محور جادهای، علاوه بر تخریب مسیر، موجب جابهجایی زمینهای اطراف شد. به گفته او، در شهریور ۱۴۰۴ با کاهش سطح آب سد لتیان، محدوده لغزش بهطور کامل نمایان شد و مشخص گردید بخش پایینی لغزش تا داخل مخزن سد نیز امتداد دارد؛ پدیدهای که میتواند با افزایش رسوب، عمر مفید سد و توان تأمین آب شرب تهران را کاهش دهد.
زارع تأکید کرد: «منطقه پردیس، جاجرود، لتیان و لواسان بهدلیل شرایط زمینشناختی ویژه، یکی از حساسترین پهنههای مستعد زمینلغزش در اطراف تهران است و نیاز به پایش مداوم و مدیریت سازهای دارد.»
