انحراف ستونهای نقشجهان و چهلستون پس از جنگ تحمیلی اسرائیل و آمریکا
ستونهای عالیقاپو ترک برداشت
زیست بوم- دو هفته پس از حملات هوایی رژیم صهیونیستی و آمریکا به حوالی شهر اصفهان، اولین گزارشهای فنی از وضعیت آثار تاریخی نشان میدهد که موج انفجار، همراه با پدیده مزمن فرونشست زمین، به بناهای شاخص دوره صفوی آسیب زده است. مدیرکل میراثفرهنگی استان اصفهان با تأکید بر اینکه «انحراف ستونها در چند بنای ثبتجهانی اکنون با چشم قابل مشاهده است»، از نیاز فوری به تجهیزات پیشرفته پایش خبر داد.
خطر برای گنبد مسجد جامع عباسی
امیر کرمزاده، مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان اصفهان، در گفتوگو با ایسنا اعلام کرد: در مسجد جامع عباسی (مسجد امام) واقع در میدان نقشجهان، یکی از ستونهای زیر گنبد اصلی بین ۱.۵ تا ۲ سانتیمتر انحراف پیدا کرده است.
وی علت این انحراف را ترکیبی از دو عامل فرونشست تدریجی زمین در بخشهای میانی میدان نقشجهان و تأثیر امواج شدید انفجار اخیر بر بافت تاریخی شهر اعلام کرد.
کرمزاده هشدار داد: «این میزان انحراف هرچند در ظاهر اندک است، اما در سازهای با قدمت ۴۰۰ سال اهمیت بسیار دارد. تغییر زاویه نیروهای فشاری و کششی در این ستونها، بهسرعت بر تعادل گنبد اصلی اثر میگذارد.»
به گفته وی، پیش از این نیز ستونهای شبستان مسجد در اثر فرونشست نامتقارن، تا هفت سانتیمتر به سمت جنوب و پنج سانتیمتر به شرق جابهجا شده بودند و اکنون با تداوم این روند، خطر برای گنبد افزایش یافته است.
عالیقاپو؛ ترکهایی که عمیقتر شدند
مدیرکل میراث فرهنگی اصفهان در ادامه به عمارت عالیقاپو اشاره کرد و گفت: «پیشروی ترکخوردگی در دو ستون این بنا دیده شده است. این ستونها در گذشته نیز به دلیل نشستهای زیرسطحی زمین ضعف سازهای داشتند، اما پس از انفجار اخیر، ترکها عمیقتر و قابلمشاهدهتر شدهاند.»
کرمزاده وضعیت تزئینات عالیقاپو، بویژه در سقفها و رنگپردازیهای دوره صفوی را نگرانکننده خواند و تأکید کرد: «موج انفجار نه فقط به بناهای سنگی، بلکه به لایههای ظریف گچبری و رنگآمیزی سنتی آسیب میزند. اگر این ترکها بهموقع شناسایی و تثبیت نشوند، ممکن است باعث ریزش بخشهایی از سقف یا افت تزئینات تاریخی شوند.»
چهلستون؛ انحراف در ایوان و آسیب به آینهکاری
در مجموعه جهانی چهلستون نیز نشانههایی از آسیب دیده شده است. کرمزاده گفت: «در بازدید اخیر کارشناسان، یکی از ستونهای میانی این بنا دچار انحرافی قابلمشاهده شده است. ستونهای چوبی و سنگی چهلستون به دلیل ساختار ویژه و مجاورت با رطوبت باغ، حساسیت زیادی دارند و هرگونه تغییر در رطوبت یا نشست خاک میتواند موجب خمیدگی یا ترک شود.» وی افزود: «اگر این روند ادامه یابد، احتمال تأثیر بر گنبدهای جانبی و سقفهای نقاشی شده این بنا نیز وجود دارد.»
هنوز برای قضاوت نهایی زود است
داریوش حیدری، عضو شورای راهبردی پایگاه میراث جهانی چهلستون و کارشناس سازه، که بازدید میدانی انجام داده، با احتیاط بیشتری اظهار نظر کرد. او گفت: «آنچه عمدتاً بهطور ظاهری دیده میشود، شکستن شیشهها و آسیب به آینهکاریها و جابهجایی قابهای نقاشی است. در مورد ساختار اصلی بنا، در ظاهر مورد خاصی به چشم نمیخورد، اما انحراف یک یا دو ستون در ایوان دیده میشود که به نظر میرسد مربوط به قبل از انفجار باشد. برای قضاوت قطعی، نیاز به مدلسازی نرمافزاری و بررسی دقیقتر میدانی داریم.»
حیدری خاطرنشان کرد: با توجه به فاصله چهلستون از محل انفجار (نزدیک استانداری)، آسیب آن کمتر از موزه هنرهای معاصر و رکیبخانه بوده است، اما موج انفجار خسارات تزیینی قابلتوجهی وارد کرده است.
هشدار فنی: خطر ریزش ناگهانی
کرمزاده با اشاره به ماهیت خاص مصالح سنتی هشدار جدی داد: «آجر، گچ و چوب در بناهای تاریخی رفتاری متفاوت از مصالح صنعتی دارند. آسیب آنها همزمان با حادثه آشکار نمیشود، بلکه با گذر هفتهها یا ماهها نمایان میشود.»
وی افزود: «اگرچه در ظاهر همه چیز پایدار به نظر میرسد، اما در درون بنا، فشارها و کششهای نامتوازن در حال افزایش است وممکن است بدون هشدار ظاهری به تخریب ناگهانی بینجامد.»
کمبود تجهیزات پیشرفته؛ بزرگترین چالش
یکی از مهمترین بخشهای این گزارش، اعلام کمبودهای فنی جدی است. مدیرکل میراثفرهنگی اصفهان تصریح کرد: «در حال حاضر تیمهای پایش، وضعیت سازهها را بهصورت دستی و سنتی رصد میکنند، اما برای بررسی علمی نیاز به دستگاههای لرزهنگاری، سنجش انحراف ستونها، ابزار تثبیت کاشیها و تکنولوژیهای علمی شستوشوی سطح بناها داریم.»
وی تأکید کرد: «این تجهیزات نه فقط برای مقابله با آثار انفجار، بلکه برای رصد مداوم فرونشست زمین ضروری هستند.»
کارگروه مرمت تشکیل شد
کرمزاده از آغاز مطالعات مقدماتی برای اجرای طرح مرمت خبر داد و گفت: «از هفته گذشته، کارگروهی از متخصصان سازه، زمینشناسی و مرمت سنتی، بررسیهای اولیه را آغاز کردهاند تا پیش از گسترش آسیبها، اقدامات تثبیتی انجام شود.»
هدف این برنامه در مرحله اول، جلوگیری از پیشروی ترکها و حفظ پایداری ستونهای اصلی است، تا در مراحل بعدی بازسازی دقیق با روشهای سنتی و علمی انجام شود.
کرمزاده در پایان تأکید کرد: «مجموعه نقشجهان، عالیقاپو و چهلستون نهتنها نمادهای معماری صفوی، بلکه گواهی زنده از تاریخ مهندسی ایرانی هستند. هر سانتیمتر انحراف یا ترک در آنها، به معنای از دست رفتن بخشی از حافظه تاریخی کشور است.»
