نورالله مرادی
پژوهشگر ارشد مطالعات فرهنگی

خلیج فارس یا شاخاب پارس که در اسناد کهن و متون تاریخی با نام «دریای پارس» خوانده می‌شود، فراتر از یک گذرگاه آبی، همواره ستون فقرات امنیت، سیاست و اقتصاد فلات ایران بوده است. واکاوی تاریخ کهن نشان می‌دهد سیادت بر این آبراه، کلید اصلی تبدیل شدن ایران به یک ابرقدرت جهانی در ادوار گذشته بوده است. در این یادداشت به بررسی سه مقطع سرنوشت‌ساز می‌پردازم که در آن خلیج فارس به ابزار قدرت‌ ایرانیان در آن اعصار تبدیل شد.
 
عصر ایلامیان و الیمائیان؛ تقابل با امپراطوری‌های بین‌النهرینی
اولین نطفه‌های قدرت دریایی در جنوب فلات ایران و در عصر امپراطوری ایلام/عیلام شکل گرفت. ایلامیان/عیلامیان و اخلاف آنها، «الیمائیان»، به‌خوبی بر اهمیت جغرافیایی دهانه خلیج فارس واقف بودند.
 استراتژی انسداد: ایلامیان/عیلامیان با تسلط بر سواحل و کنترل مسیرهای دریایی، توانستند شریان‌های حیاتی و تجاری امپراطوری‌های بزرگ بین‌النهرین همچون اکد، بابل و سومر را تحت نظارت قرار دهند. این اشراف دریایی به ایلامیان اجازه می‌داد با قطع دسترسی رقبای خود به منابع دوردست و مواد اولیه، آنها را از نظر اقتصادی تضعیف کرده و در بسیاری از ادوار تاریخی، حاکمیت خود را بر سراسر منطقه بین‌النهرین گسترش دهند. الیمائیان نیز در دوران‌های بعدی، با تکیه بر همین موقعیت جغرافیایی، همواره سدی مستحکم در برابر نفوذ بیگانگان در جنوب بودند و مدت‌های مدید بر همه شاخاب پارس و دریای اومانا (owmana در گویش جنوبی یعنی آب ماندگار و جاویدان، دریای عمان یا دریای مکران) استیلا داشتند.
 
عصر هخامنشی: پی‌ریزی اولین نیروی دریایی جهانی
دوران سلسله هخامنشی، نقطه عطف تاریخ دریانوردی ایران است. داریوش بزرگ با درکی عمیق از مفهوم «قدرت دریایی»، اولین نیروی دریایی منظم و استراتژیک جهان را بنیان نهاد.
 فناوری ناوگان: داریوش با بهره‌گیری از دانش کشتی‌سازان فنیقی، مصری و ایونی، ناوگانی از کشتی‌های جنگی پیشرفته را در خلیج فارس مستقر کرد.
 اکتشاف و تجارت: وی به سردار دریانورد خود، «اسکیلاکس کـاریاندی»، مأموریت داد مسیر دریایی از دهانه رود سِند تا دریای سرخ را بپیماید. این اقدام، خلیج فارس را به قطب اصلی تجارت ادویه و ابریشم تبدیل کرد که امنیت و ثروت بی‌سابقه‌ای را برای امپراطوری هخامنشی به ارمغان
 آورد.
 
عصر ساسانی: عملیات استراتژیک در یمن و دیلم
در دوران ساسانی، بویژه در عهد پادشاهی انوشیروان، خلیج فارس به بستری برای دوربردترین عملیات نظامی ایران تبدیل شد. هدف اصلی، کوتاه کردن دست حبشی‌ها از یمن و تنگه باب‌المندب بود.
 لشکرکشی وهرز: فرماندهی این عملیات بزرگ برعهده سردار نامی ایران، «وهرز» بود. بخش اصلی سپاه او را دلاوران و سلحشوران دیلمی (مردمان منطقه بهبهان و استان بوشهر فعلی) تشکیل می‌دادند. این نیروها با عبور از پهنه خلیج فارس و دور زدن شبه‌جزیره عربستان، در سواحل یمن پیاده شدند.
  سیادت بر بنادر جهانی: با فتح یمن، ایران موفق شد بر دو گلوگاه استراتژیک جهان یعنی تنگه هرمز و باب‌المندب مسلط شود. این پیروزی، ایران را به حاکم مطلق تجارت دریایی تبدیل کرد.
مطالعه تطبیقی تاریخ نشان می‌دهد میان «اقتدار ملی ایران» و «تسلط بر خلیج فارس» رابطه‌ای مستقیم وجود دارد. هر گاه ایران توانسته بر این پهنه آبی تسلط کامل یابد، در قامت یک قدرت تراز اول جهانی ظاهر شده است. از ایلامیان که اقتصاد بابل را به زانو درآوردند تا هخامنشیان که مرزهای آبی را درنوردیدند، همگی اعتبار خود را از این موقعیت منحصربه‌فرد جغرافیایی کسب کرده‌اند. خلیج فارس نه‌تنها میراث گذشته، بلکه تضمین‌کننده امنیت و قدرت ایران در آینده است.