دکتر علیرضا قائمی‌نیا
استاد معرفت‌شناسی

 
استفاده ایران از پهپادها در حملات نظامی پیروزی گسترده‌ای را برای ایران رقم زده و توجه بسیاری از جهانیان را به خود جلب کرده است. «پهپاد» در این جنگ صرفاً یک سلاح نظامی نیست، بلکه گونه‌ای زیست‌جهان سیاسی را به تصویر می‎کشد که آغازگر تغییری در پارادایم جهانی است؛ قدرت از تمرکز فاصله گرفته و به شکل چندمرکزی در حال توزیع است. جهان آینده، جهانی است که در آن اقتدار ملی از دل دانش، نوآوری و توانایی ساختاردهی به فناوری‌های هوشمند بیرون می‌آید. به همین دلیل است که موفقیت ایران در عرصه پهپاد نه‌تنها یک دستاورد تسلیحاتی، بلکه نشانه‌ای از دگرگونی تاریخی در هندسه قدرت و بازتعریف معنای برتری در نظم جهانی است.
پهپادها در جهان مدرن برای اهداف گوناگونی از قبیل کمک‌رسانی، عکسبرداری و غیره به کار می‌روند اما اکنون به‌خاطر اهداف نظامی توسعه یافته‌اند. در ژئوپلتیک سنتی، مرز یعنی کنترل بر خاک. اما پهپادها «مرز» را قابل عبور و نامرئی کرده‌اند. دولت‌ها می‌توانند بدون ورود نیروی انسانی به خاک کشور دیگر، در آسمان یا از راه دور جاسوسی، نظارت یا حمله کنند. این پدیده مفهوم کلاسیک «تمامیت‌ارضی» را تضعیف کرده است. به همین دلیل، ژئوپلتیک امروز از محور خاک به محور کنترل آسمان، فضا و داده انتقال یافته است. پهپادها به کشورها این امکان را داده‌اند تا با هزینه اندک، وارد سطح بالای رقابت نظامی شوند و چندقطبی‌شدن ژئوپلتیک جهانی را ایجاد کنند؛ جایی‌که مرز هوایی و دیجیتال مهم‌تر از مرز زمینی است.

پهپادها؛ فراتر از ابزار نظامی
پهپادها در دفاع ایران، به «برساخت فرهنگی» تبدیل شده‌اند. در جهانی که فاسد تا دندان مسلح یعنی آمریکا همراه با رژیم اشغالگر اسرائیل انواع سلاح‌های پیشرفته و بمب‌افکن‌های رادارگریز در اختیار دارند، ایران با نشان دادن برتری پهپادی خود، ارزش‌های فرهنگی‌اش را در این تقابل سخت نظامی به رخ جهانیان می‌کشد. مردم منطقه این سلاح‌ها را حاوی پیام فرهنگی عمیق و بسته‌بندی از ارزش‎های انسانی می‌بینند که قدرت آمریکا و اسرائیل را به چالش می‌کشد.
هواپیماهای بدون سرنشین در این جنگ «زیست‌جهان فرهنگی- سیاسی» جدیدی را به تصویر می‌کشند. در این زیست‌جهان «فرهنگ مظلوم» در برابر «فرهنگ ظالم» بدون حضور مستقیم عامل انسانی رخ می‌نماید. بنابراین پهپادهای ایرانی صرفاً جنگ‌افزار نیستند، بلکه نشانه تفوق فرهنگ اسلامی- ایرانی بر فرهنگ استعمارگرایی و اشغالگری هستند.
علاوه بر بار فرهنگی خاص، پهپادها بار روانی خاصی را هم به همراه دارند. علاوه بر ترس برای نظام سلطه و حامیانش، آرامش و سکینه امت اسلامی را در مواجهه با دنیاپرستان و جانیان تاریخ به ارمغان می‎آورند.
 
شکستن انحصار فناورانه
در قرن بیستم، انحصار تسلیحاتی در دست چند کشور غربی بود. اما ایران با توسعه‌ داخلی سامانه‌های پهپادی نشان داد که می‌توان بدون دسترسی به فناوری غربی، سلاح‌های هوشمند و دقیق را تولید و به‌کار گرفت و نظم تک‌قطبی جهانی را به چالش کشید.
در جهان سنتی، بازدارندگی با موشک و بمب اتم تعریف می‌شد. اما ایران با شبکه پهپادی فوق‌منطقه‌ای‌اش (که شامل حسگر، شناسایی، عملیات و حملات دقیق است) شکلی جدید از بازدارندگی تحت عنوان «بازدارندگی زیرآستانه‌ای»
(sub-threshold deterrence) ایجاد کرده است. به‌عبارت دیگر، ایران می‌تواند هزینه‌ هر اقدام دشمن را افزایش دهد، بدون اینکه وارد جنگ تمام‌عیار شود. این مدل به‌سرعت در نظم جهانی در حال الگو شدن است.
ایران از پهپاد نه فقط به‌عنوان سلاح، بلکه به‌عنوان استقلال و سوژگی فناورانه استفاده کرده است. یعنی نشان داده که فناوری می‌تواند حاصل خوداتکایی، دانش بومی و درایت استراتژیک باشد. اگر نظم جهانی پیشین بر پایه ناتو، دلار و انحصار فناوری بود، اما اکنون نظم جدیدی در حال شکل‌گیری است که بر پایه‌ ائتلاف‌های فناورانه، منطقه‌گرایی و مقاومت غیرمتمرکز بنا می‌شود و پهپادهای‌ایرانی کلید این‌ گذار هستند، چون کشورها و گروه‌هایی را که سابقاً فاقد توان هوایی بودند، به بازیگر فعال ژئوپلتیکی تبدیل کرده‌اند.

برش

بازدارندگی با ذهنیت راهبردی
ایران نشان داده که می‌توان با منابع محدود اما ذهنیت فناورانه و راهبردی، به سطحی از بازدارندگی دست یافت که قبلاً فقط برای قدرت‌های بزرگ ممکن بود. همین واقعیت، نظم قدیم را به چالش می‌کشد و نوعی‌ گذار به نظم جدید را به جریان می‌اندازد؛ نظمی که در آن مزیت تنها از تسلیحات سنگین نمی‌آید، بلکه از چابکی، هوش و شبکه‌سازی فناورانه حاصل می‌شود. در این نظم نوین، کنترل آسمان دیگر در انحصار غرب نیست و بازیگران جدیدی در حال شکل دادن به قواعد جدید رقابت و همکاری‌اند.