مهرداد دیلمی
روزنامه‌نگار

 شلومو سند (زند) از پدر و مادری ییدیش و لهستانی‌تبار و زاده سرزمین‌های اشغالی است. او که استاد بازنشسته دانشگاه تل‌آویو است با نوشتن کتاب «اختراع قوم یهود» خوانشی نو از مسأله  اسرائیل ـ فلسطین ارائه می‌دهد که در تنافر مطلق با تلاش‌های تبلیغاتی غربی است. رافائل بِهر در هفته‌نامه «آبزرور» انتشار این کتاب را زلزله‌ای بی‌سروصدا توصیف کرد که ایمان تاریخی به پیوند یهودیت و رژیم صهیونیستی را لرزانده است. شلومو سند، در کتاب سنت‌شکنانه و نامتعارف خود، تلاش می‌کند شالوده‌های فکری، تاریخی و فرهنگی برساخته رژیم صهیونیستی و تبدیل قوم یهود به ملت یهود را راستی‌آزمایی کرده و به چالش بکشد و برای روایت رسمی بدیل‌های نو و متناسب با عصر جهان‌وطنی ارائه دهد.
 
 بازخوانی تاریخ یهود
تاریخ‌نگار سنت‌شکن اسرائیلی، با تأثیرپذیری از نوشته‌های چالش‌برانگیز اورون، رام و دیگر مورخان یهودی که روایت‌هایی متفاوت از گفتمان غالب به دست می‌دهند و مهم‌تر از آن متأثر از نوشته‌های پژوهندگان غیراسرائیلی ناسیونالیسم همچون ارنست گلنر و بندیکت اندرسون با پرسش از ریشه‌های هویت قوم یهود، در تلاش است ملت یهود را از گرانباری خاطره‌های قومی و اسطوره‌های برساخته رهایی دهد. شلومو سند به انتقاد از فضای تاریخ رسمی و دانشگاهی اسرائیل که براساس کلیدواژه‌ها و مفاهیم محوری «قوم یهود»، «سرزمین اجدادی»، «تبعید»، «پراکندگی»، «مهاجرت به اسرائیل»، «ارض اسرائیل» و«سرزمین توبه» به بازسازی گذشته ملی در اسرائیل مبادرت می‌ورزند، فقدان صداها و روایت‌های بدیل را آسیب جدی این مطالعات می‌داند. او خود با اتکا بر یافته‌های تاریخ‌نگاران پیشین که همواره مورد بی‌توجهی، غفلت یا سرپوش بوده‌اند،  روایتی متفاوت و انتقادی از تاریخ یهود به دست می‌دهد. در رویکرد رسمی عدم انطباق و همخوانی برخی عناصر «فراموش شده» با نیازهای ایدئولوژیک هویت ملی در حال تکوین آنها را به محاق سرکوب و فراموشی برده و سیستم آموزشی و رسمی با تحکیم خاطرات فرهنگی برساخته، تنها روایت مسلط و مجاز را ترویج کرده و روایت‌های موازی را انکار می‌کند. اعضای جامعه و مورخان نیز در فرایند انباشته کردن لایه‌های حافظه جمعی فعال هستند. هر فرد از افراد جامعه و هر مورخ روایت‌های چندگانه شکل‌دهنده مبارزات ایدئولوژیک گذشته را جذب می‌کند و به عنوان محصول روانی و فرهنگی تجربیات شخصی و نیز خاطرات تلقین‌شده، راوی روایت غالب می‌شود. حال آن‌که در فضای پژوهشی و با پرسیدن پرسش‌های دشوار است که می‌توان به حقیقت برساخته فرهنگی انباشته در ذهن خویش و جامعه که اندیشه‌ها ناگزیر از صافی آن عبور می‌کنند، واقف شد.
هدف اصلی کتاب «اختراع قوم یهود» انتقاد از گفتمان تاریخ‌نگارانه متداول و ارائه روایت‌های جایگزین است و با تأکید بر هویت سیال و گوناگون و نیز بر تاریخ به عنوان هویتی در حال حرکت «به دنبال روشن ساختن این بعد انسانی و اجتماعی است که در ذات گذر زمان وجود دارد». نویسنده کتاب با ارائه بدیل‌هایی برای گفتمان تاریخ‌نگارانه رسمی قصد دارد طرحی کلی را برای ضدتاریخ آینده ترسیم کند، طرحی که می‌تواند نوع متفاوتی از حافظه فرهنگی برساخته را اشاعه دهد؛ حافظه‌ای که از نسبی بودن حقیقتی که در خود دارد آگاه است و آرزویش کمک به تقویت هویت‌های محلی نوظهور و آگاهی انتقادی همگانی است.
 
 افسانه‌های قوم یهود
شلومو سند با بررسی افسانه‌های قوم یهود همچون «سرزمین موعود»، «نفی بلد» و «قوم سرگردان» و با بازخوانی تاریخ قوم یهود، کتاب مقدس و منابع مغفول، این افسانه‌ها را حاصل تلاش مرمت‌کنندگان گذشته قوم یهود از نیمه دوم قرن نوزدهم می‌داند که با انباشتن لایه‌به‌لایه بار خاطره و با گردآوری پاره‌هایی از خاطره‌های دینی یهودی و مسیحی، تبارشناسی پیوسته طولانی برای قوم یهود ساختند. پیش از این تاریخ هیچ یادآوری عمومی سازمان‌یافته‌ای وجود نداشت و پس از آن هم تغییری در آن ایجاد نشد و می‌نویسد: «برای ترویج حافظه جمعی همگن در عصر جدید لازم بود علاوه بر سایر چیزها روایتی طولانی فراهم شود که پیوند زمانی و مکانی پدران و «نیاکان» همه اعضای جامعه حاضر را القا کند. از آنجا که این پیوند نزدیک، که بنا بر فرض نبض آن در تن ملت می‌تپید، هرگز در هیچ جامعه‌ای عملاً وجود نداشته است، کارگزاران حافظه در اختراع آن سخت کوشیدند.» با تغییر محتوایی مفاهیم «ریشه‌کن شدن» و «نفی بلد» و تعلق معنای غیردینی به آنها و با استفاده از فراالگوی «نفی بلد» در واسازی حافظه بلندمدت تاریخی یک نژاد و قوم که زادگان مستقیم «مردم کتاب مقدس» هستند به عنوان حقیقتی در تاریخ ملی و عمومی، گذشته را جراحی و بهبود داده و تصویر ادعایی زیبا و غرورآمیز را پدیدار می‌کند. به این ترتیب با شکل‌گیری تاریخ خیالی در اطراف مفهوم تبعید، با علم بیشتر مورخان حرفه‌ای بر عدم واقعیت تاریخی ریشه‌کنی اجباری قوم یهود، از آن‌جا تنها این افسانه برای اسکان «ملت تبعیدشده» در کشوری که دیگران ساکن آنند، مشروعیت اخلاقی فراهم می‌آورد، آن را تشویق کردند.
انگاره برساخته «قوم یهود» تا امروز خصلت یک‌پارچه خود را حفظ کرده و بدون تغییر مانده است. هرچند بحث پیرامون تاریخ‌نگاری رسمی یهود و یهودیان کم نبوده اما در مفاهیم بنیادین شکل گرفته در قرن نوزدهم تردیدی وارد نشده و فرایندهای مهم تحول‌ساز مطالعه تاریخ در دنیای غرب و نه حتی الگوی مهم تغییرات در مطالعه ملت‌ها و ناسیونالیسم بر آن تأثیر نگذاشته است. تمام تلاش سیستم بر جلوگیری از انحراف از روایت‌های حاکم بنا بر مصلحت‌های قومی متمرکز شده است و گروه‌های مجاز و رسمی تاریخ‌نگاری با نگرش محافظه‌کارانه به این فرایند و عدم تردید و تغییر در آن یاری رسانده‌اند. هرگونه تحول و دگراندیشی متعلق به غیرمورخان و متخصصان رشته‌های دانشگاهی دیگر و مورخان غیررسمی از سوی گفتمان رسمی پذیرفته نشده است. شلومو سند با ارجاع به شکل‌گیری جوامع دینی مهم یهود در نقاط مختلف جهان و نفی ریشه واحد قومی برای یهود و ایده «تبعید ابدی و مقدس»، در افسانه‌های بنیادین یهودیت تردید افکنده و باورهای معروف یهودی همچون تبعید ناگهانی و همگانی یهودیان از اورشلیم در قرن اول را فاقد صدق تاریخی می‌داند. پشتیبان نظریه او، نظریه‌های جدیدی هستند که ریشه بسیاری از فلسطینی‌ها را به اعقاب یهودیان باستان بازمی‌گردانند. درحالی‌که در فضای عمومی همچنان تلاش‌ها معطوف به مدیریت تناقضات ایدئولوژیک است، این فرضیات در میان مورخان مورد تأمل و بررسی قرار می‌گیرد. سند با طرح و بررسی این فرضیات و با بازخوانی تاریخ یهود سعی می‌کند واقعیت‌های تاریخی مغفول، فراموش شده و سرکوب شده را به بحث‌های عمومی و دانشگاهی آورده و مورد توجه و کنکاش قرار دهد.
 
 مواجهه در اعماق
نویسنده «اختراع قوم یهود» به بازخوانی انتقادی تاریخ قوم یهود و تردیدافکنی در بنیان‌های هویتی و مشروعیت‌بخش آن اکتفا نمی‌کند بلکه با انتقاد از رویه خبرگان شناخته‌شده تاریخ یهود که از مواجهه با پرسش‌های ساده اما بنیادین ابا دارند، جامعه نخبگان تاریخ را در مواجهه با پرسش‌هایی دشوار و بنیادین قرار می‌دهد؛ پرسش‌هایی که به بازاندیشی در تاریخ قوم یهود و برساختن هویتی سیال و نسبی و برخوردار از آگاهی انتقادی همگانی راه می‌گشاید؛ آیا ملت یهودی هزاران سال وجود داشته، درحالی‌که «مردمان» دیگر متزلزل و ناپدید شده‌اند؟ چگونه و چرا کتاب مقدس، این کتابخانه عظیم متون الهیاتی (هرچند به راستی کسی نمی‌داند که مجلدات آن کی نوشته یا تدوین شده است)، کتاب تاریخ معتبری شد که وقایع تولد ملتی را ثبت می‌کند؟ آیا جمعیت یهودی پس از سقوط معبد دوم تبعید شد یا اینکه این افسانه‌ای مسیحی است که نه چندان اتفاقی به بخشی از سنت یهودی تبدیل شد؟ این مردم محلی اگر تبعید نشدند چه بر سرشان آمد و این میلیون‌ها یهودی که در مناطقی چنین فراتر از انتظار دورافتاده بر صحنه تاریخ پدیدار شدند چه کسانی هستند؟ اگر یهودیان جهان به‌راستی یک ملت بودند عناصر مشترک در فرهنگ‌های قومی یک یهودی در کیف و یک یهودی در مراکش، به‌جز ایمان دینی و پاره‌ای آیین‌های آن دین، کدام بودند؟ اگر هیچ وجه مشترک فرهنگی در میان جوامع دین یهود وجود نداشت، چگونه ممکن بود پیوندهای خونی آنها را به هم پیوند دهد و از هم جدا کند؟ پاسخ به هرکدام از این پرسش‌ها نیاز به اسطوره‌زدایی از تاریخ مقدس قوم یهود و مواجهه با تاریخ واقعی آن دارد. مواجهه‌ای که می‌تواند سیاست و آینده‌ای متفاوت برای رژیم صهیونیستی رقم بزند و این همان چیزی است که شلومو سند آرزومندانه انتظار می‌کشد. این رویکرد نقادانه و متفاوت باعث شد انتشار کتاب «اختراع قوم یهود» با استقبال و واکنش‌های بی‌سابقه‌ای مواجه شود و پس از انتشار چاپ نخست آن در سال ۲۰۰۸، نوزده هفته در فهرست پرفروش‌ترین‌ها قرار داشت. شلومو سند در پیش‌گفتار نسخه انگلیسی درباره این واکنش‌ها می‌نویسد: «رسانه‌های الکترونیکی بسیار کنجکاو بودند و من به برنامه‌های مختلف رادیویی و تلویزیونی دعوت شدم. روزنامه‌نگاران نیز با نظر مثبت به اثر پژوهشی من توجه کردند. در مقابل، نمایندگان بدنه تاریخ‌نگاری دولتی، کتاب را با خشمی آکادمیک تخطئه کردند و وبلاگ‌نویس‌های جوگیر مرا دشمن مردم تصویر کردند. شاید همین تقابل موجب اقبال خوانندگان شد.»
اگر کتاب «اختراع قوم یهود» شلومو سند بدون پیش‌داوری و سوگیری خوانده شود، در واقع در راستای ترمیم خدشه‌ای است که سال‌هاست فرهنگ یهود را نه فرهنگی دینی که فرهنگی قومی جا می‌زند؛ نه کمتر نه بیشتر. تلاش برای عادی‌سازی این واقعیت  (یهودیت به‌منزله دین و نه فرهنگ قومی) که با گروه‌گرایی پوچ یهودی در تضاد است، در عمل موهبتی است برای مردم یهود. شلومو سند نشان می‌دهد چگونه نظام آموزشی رژیم اشغال‌گر صهیونیستی با دیکته کردن این تاریخ جعلی به نسل‌های متمادی یهودیان زاده شده در سرزمین‌های اشغالی، حق تاریخی فلسطینیان بر سرزمین خویش را نادیده می‌گیرد. او با زیرسئوال بردن ارکان دموکراسی در رژیم صهیونیستی، می‌پرسد چگونه دولتی می‌تواند خود را در صف کشورهای دموکراتیک جا بزند و در عین حال وحشتناک‌ترین تبعیض‌ها را علیه یک‌چهارم از شهروندانش (شهروندان عرب رژیم صهیونیستی) اعمال کند. او با به چالش کشیدن سیاست‌های هویتی در این رژیم و تأکید بر برابری سیاسی همه شهروندان در یک نظام سیاسی، به‌عنوان رکن رکین دموکراسی‌های اصیل سراسر جهان، رژیم صهیونیستی را در زمره کشورهای بسیار ضعیف درخصوص دموکراسی قرار می‌دهد و به این ترتیب به جنگ با پروپاگاندای غربی می‌رود که سال‌هاست با نادیده گرفتن رفتارهای سبعانه این رژیم بر ضد شهروندان عرب و ساکنان مناطق اشغالی، آن را به عنوان تنها دموکراسی خاورمیانه به مخاطبان حُقنه می‌کند. شلومو سند در خاتمه می‌گوید با تداوم رفتارهای کنونی این رژیم غاصب، حیات آن با مخاطرات جدی روبه‌رو است، چرا که با استمرار این سیاست‌ها نرخ مهاجرت به سرزمین‌های اشغالی در سال‌های اخیر منفی بوده و تبلیغ آن به عنوان تنها کشور یهودیان جهان با شکست‌های جدی روبه‌رو
 بوده است.