سعیده احسانی‌راد
گروه فرهنگی

به گفته وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی امسال قرار است هجدهمین جشنواره تجسمی فجر با تغییر روبه رو شود در این باره توضیح دهید؟
بله همان‌طور که یادشده جشنواره تجسمی فجر با تغییرات بسیاری مواجه است. باید قبول کرد که «جشنواره تجسمی فجر» علیرغم قدمت و جایگاه مهم خود نتوانسته نقش خود را به خوبی در بین هنرمندان و اهالی هنر تعریف کند. همان‌طور که می‌دانیم موضوع دهه فجر و انقلاب اسلامی ایران ریشه در جامعه و مردم دارد. باید دید این جشنواره و هنرمندان شرکت کننده در آن چه متاع و آورده‌ای برای مردم داشته‌اند. رویکرد تخصصی در فضای عملکرد انجمن‌ها و برگزاری دوسالانه‌ها به کمال تأمین می‌شود دیگر برگزاری یک مسابقه تخصصی و جست‌و‌جو به دنبال کار فاخر نمی‌تواند پاسخ درستی به مسأله جشنواره فجر باشد. لذا با سه کلید واژه اصلی امسال به استقبال تحول جشنواره فجر رفته‌ایم.
اول اینکه اگر همیشه توقع داشتیم که هنرمندان به نگارخانه‌ها بیایند امسال این ما هستیم که به میان مردم خواهیم رفت. در بخش بزرگ و اصلی «سرزمین من» این مردم هستند که در پهنه‌های شهری به تولید آثار هنری می‌پردازند و هنرمندان راهنما و راهبر (تسهیل‌گر) آنها خواهند بود.
دوم اینکه برنامه جشنواره فجر بر پایه خلق اثر هنری نیست. موضوع رویدادهای هنری است. دیگر مسأله هنرهای تجسمی به مثابه حوزه‌های تخصصی هنرها نیست بلکه موضوع یکپارچه شدن هنرها و ارائه آنها در قالب رویدادهای هنری است. لذا در تهران و استان‌ها مجموعه‌ای از رویدادهای هنری را ترتیب داده‌ایم که لزوماً در یک شاخه هنری قرار نمی‌گیرند و محدود نمی‌شوند. موضوع پرداختن به هنرهای تجسمی در یک کل منسجم است. مسأله فرآیندها است نه آثار ثابت روی دیوار.
سوم مسأله جایزه‌ و مسابقات است که امسال مربوط به مجموعه رویدادهای فرهنگی برای حل مسائل و مشکلاتی مرتبط با مردم است. امسال به صورت گسترده جشنواره فجر دارای زمینه و موضوع مشخص است.
ساعت‌ها در جلسات شورای سیاستگذاری بحث شد و دست آخر با درایت دبیر جشنواره موضوع «آب» به عنوان یک کلان پروژه ملی مطرح شد. مسأله این است که هنر متعهد باشد. متعهد به هویت، ارزش‌ها و زندگی مردم. «آب» یکی از برترین موضوعاتی بود که با شمول زیاد می‌توانست دستمایه ایده‌پردازی و خلق هنری باشد.
 
اینکه زنگ برپایی هجدهمین جشنواره تجسمی فجر در خارج از مرکز و در شوشتر نواخته می‌شود نشانه چیست؟
موضوع برگزاری در یک شهر یا یک استان نیست. امثال هر سی و یک استان (به‌علاوه کرمان) دست در دست یکدیگر به موضوع آب به عنوان یک موضوع تمدنی و حتی فرا ملی می‌پردازند. منتهی به صورت نمادین زنگ آغاز این کلان پروژه فراملی در شهر شوشتر در کنار حلقه‌ها و سازه‌های آبی نواخته خواهد شد؛ شهری که با موضوع آب هویت گرفته و مردم آن آب را خوب می‌فهمند.
پرداخت به موضوع آب نه به مثابه یک معضل یا بحران بلکه به مثابه یک فرهنگ گمشده و فراموش شده مورد توجه است. موضوع پاسداشت آب است. موضوعی که هم در اساطیر ملی و هم در آموزه‌های دینی و مذهبی کامل به آن پرداخته شده موضوع قداست آب است. موضوعی که به نظر می‌رسد این روزها به بوته فراموشی سپرده شده است.
 
طبق برنامه‌ریزی صورت گرفته توسط دبیرخانه هجدهمین جشنواره هنرهای تجسمی فجر، موضوع تبیین جایگاه آب و مردمی‌سازی هنرهای تجسمی، دو محور اصلی این رویداد را تشکیل می‌دهند. در این باره بیشتر توضیح دهید.
همان‌طور که گفته شد جایگاه فرهنگ و اهمیت «آب» در فرهنگ، هویت، آداب و رسوم و گذشته ما جایگاه بس سترگ داشته است. چه آنجا که آب را گواهی بر مظلومیت حضرت سید الشهدا(ع) می‌دانیم و چه آنجا که از دل اساطیر نگهبانانی برای آب تصور می‌کرده‌ایم.
امروز موضوع آب یک معضل اجتماعی یا زیست‌محیطی نیست بلکه یک موضوع فرا ملی و تمدنی است. باید مردم ما، جوانان ما و نوجوانان ما بدانند که گذشتگان چطور به پاسداشت آب می‌پرداخته‌اند و چگونه برکت زندگی خود را از این موضوع می‌دانسته‌اند. 
 
این مردمی‌سازی قرار است چطور اجرا شود و هنرمندان برای ارائه آثار چه چیزهایی را باید مورد توجه قرار دهند؟
مهم این است که مردم در مشارکت کامل به خلق اثر بپردازند. هنرمندان این بار به عنوان راهنما و راهبر در کنار مردم هستند. هنرمندان در مقام کنشگر اجتماعی با همراهی مردم به خلق آثار مرتبط می‌پردازند. البته این مسأله نافی تولید آثار هنری حرفه‌‌ای نیست.
در هر استان به‌علاوه ستاد برگزاری جشنواره برنامه‌هایی برای نمایش و حضور هنرمندان بنام دیده شده است. اما محور همان است که عرض کردم. خلق اثر هنری با موضوع آب توسط مردم با همراهی و راهبری هنرمندان در هر استان.مهم این است که مردم هنرهای تجسمی را کنار و در بطن زندگی خود احساس کنند. برای همین از نهاد شهرداری‌ها (به خصوص شهرداری تهران) خواسته‌ایم که با حداکثر توان یاریگر ما باشند. بسترهای انعکاس این اقدامات ملی در سراسر کشور را در حوزه شهری فراهم کنند. طرح‌هایی همچون نگارگذرها و نگارخانه‌ای به وسعت یک شهر، طرح‌هایی است که می‌تواند بهترین وسیله برای انعکاس این تولیدات در سطح شهر باشد.

 از زمان شروع به کار معاونت هنری ایشان چقدر به برنامه‌های هجدهمین جشنواره تجسمی فجر توجه داشتند و چه توصیه‌ها و برنامه‌هایی را پیشنهاد کردند؟
مهدی شفیعی از مدیرانی است که با سابقه بسیار خوبی پا به این عرصه مسئولیت گذاشته است. اشراف به مسائل و تجربه ایشان بدون شک بسیار راهگشا است. بلافاصله بعد از انتصاب، ایشان پیگیر رویداد فجر بودند و جلسات بسیار زیادی را برای پیشبرد مسائل با ایشان برگزار کردیم که هر کدام در نوع خود دارای دستاوردهای بسیاری بوده است.
اضافــــه شــــدن نهادهایی همچون وزارت نیرو با تدبیر و راهنمایی ایشان میسر شد. به هر صورت شناخت و درک صحیح از شرایط و ظرفیت‌های موجود قطعاً بزرگترین حمایت‌ها را از جانب ایشان بابت پیشبرد کار ممکن می‌سازد.
 
دبیرخانه هجدهمین جشنواره تجسمی فجر تا به حال چه کارهایی را برای این دوره از جشنواره انجام داده است؟
باید گفت که به طور کلی جشنواره امسال در دو بخش کوتاه مدت و بلند مدت برگزار خواهد شد. مقصود از بخش کوتاه مدت همان چیزی است که ما منطبق بر برگزاری جشنواره در ایام 10‌روزه می‌دانیم و برگرفته از سنت برگزاری است. اما در بخش بلند مدت مسأله رسیدن به یک خروجی قابل قبول و ماندگار به عنوان دستاورد هجدهمین دوره است.
مسأله صرفاً یک گردهمایی ساده و مقطعی نیست. بلکه مسأله این است که خروجی فجر دست کم در یک نقطه ماندگار و متصل به زندگی مردم باشد. دبیرخانه جشنواره در بخش اول با ساماندهی مدیران هنری استان‌ها و استخراج برنامه‌های استانی موظف بوده است با رصد کامل رویدادهای ملی و کشوری به مستندسازی آنها نیز بپردازد. این خود پایه ایجاد یک پایگاه دائمی برای ثبت و ضبط رویدادهای ملی با عنوان آب است.به هر صورت نمایشگاه گردانی و جمع‌آوری پیشنهادها از سراسر کشور برای برگزاری رویدادهای مختلف نیز حاصل زحمات عزیزان در دبیرخانه رویداد است.
قابل ذکر است که بخش دیگری از جشنواره امسال به بخش «جشنواره جشنواره ها» اختصاص دارد. در این بخش منتخبی از برترین رویدادهای استانی و ملی باردیگر در معرض دید مردم قرار خواهد گرفت. انتخاب و مدیریت این بخش نیز بر عهده اعضای دبیرخانه بوده است.
 
گالری دارها و بخش خصوصی و موزه هنرهای معاصر در این دوره از جشنواره چقدر نقش دارند؟
بخشی از رویداد این دوره نیز در موزه هنرهای معاصر اجرا خواهد شد که در تقویم رویداد منعکس خواهد شد. امیدواریم بتوانیم مراسم تقدیر و نکوداشت جشنواره امسال را نیز در موزه هنرهای معاصر برگزار کنیم. اما در مورد نگارخانه داران و بخش خصوصی نیز فراخوانی برای مشارکت ایشان ارسال شده است. همان‌طور که عرض کردم موضوع «آب» موضوعی مختص به دولت یا یک نهاد نیست بلکه یک پدیده تمدنی و ملی و فراملی است لذا قطعاً حضور بخش خصوصی و نگارخانه‌ها می‌تواند در حوزه اهداف فرهنگسازی و پاسداشت این نعمت الهی بسیار کارگشا باشد. از همین فرصت استفاده کرده و کلیه دغدغه‌مندان و اهالی هنر را به یک پویش بزرگ برای یادآوری آنچه داشته‌ایم دعوت می‌کنم.
فرهنگ‌ها، آداب و باورهایی که داشته‌ایم اما به نظر می‌رسد روز به روز بیشتر فراموش می‌شوند. آب یک کالا یا یک خدمت نیست که در ازای پرداخت هزینه آن‌را در اختیار بگیریم بلکه میراثی است که باید آن‌را حفظ کرد و به نسل‌ها بعد ارزانی داشت. لذا برای تحقق این موضوع یک عزم و حضور حداکثری لازم است.

برش

احیای هشت فرهنگ عروسک‌های باران خواهی  در بخش «سرزمین من»

هجدهمین جشنواره هنرهای تجسمی فجر؛ «سرزمین من» در این دوره شامل برنامه‌های متنوعی است که مدیران هنری استان‌ها در زمینه آب و هنرهای تجسمی و آیین‌ها و رسوم محلی و بومی و ساخت عروسک‌های بارانخواهی و‌طلب آب طراحی کرده‌اند.  استان‌های اردبیل، خراسان شمالی، همدان، تهران، چهارمحال بختیاری، لرستان، کرمان، اصفهان، زنجان، کرمانشاه، سمنان، مرکزی و یزد از 28 بهمن ماه، بخش «سرزمین من» را آغاز و نمایشگاه آثار منتخب کارگاه‌ها و آثار هنرمندان استان را نیز برپا کرده‌اند. ۳۱ استان کشور برای برگزاری بیش از ۱۷۰ رویداد هنری در فجر مشارکت دارند. رویدادهای هنری هر استان شامل پنج کارگاه آموزشی (هنرمند_مربی)، یک نمایشگاه از دستاوردهای کارگاه‌های آموزشی و برنامه‌های جنبی هنرهای تجسمی مرتبط با فرهنگ آب است.
ویژگی‌های منحصر به فرد سرزمین من در استان‌های کشور، شامل احیای هشت فرهنگ عروسک‌های باران خواهی، است.
این فرهنگ احیا با نام‌های کترا گیشه در استان گیلان، بوکه بارانه در استان‌های کرمانشاه، کردستان و ایلام، چمچه خاتون در آذربایجان شرقی و آذربایجان غربی، لپتو در کرمان و جنوب کرمان، دوتوک، اتلو متلو، چولی قزک در خراسان جنوبی و کلو بارانی در یزد، به شکل عروسک‌های بزرگ آیینی شناخته می‌شوند. خلق آثار هنری توسط زنان روستایی و احیای فرهنگ بومی در روستاهای استان لرستان و کرمانشاه، مشارکت نوجوانان و دانش‌آموزان در خلق آثار هنری استان‌های یزد، مرکزی، لرستان، چهارمحال و بختیاری، رویکرد توسعه هنرهای جدید و اجرای چیدمان و پرفورمنس آرت مرتبط با موضوع آب در استان‌های کرمانشاه و همدان، برگزاری رویدادهای جنبی متنوع در استان‌های کرمان، خراسان شمالی، زنجان و یزد از دیگر برنامه‌های بخش سرزمین من است که در طول جشنواره برگزار خواهد شد.