نگاهی به یک تجربه موفق برای بالابردن سهم کشاورزان از سود محصولات در کردستان و کرمانشاه
«روستابازار» از اشتغالزایی تا حذف واسطهها
نبود زیرساختهای مؤثر برای عرضه مستقیم محصولات کشاورزی در سالهای اخیر موجب گسترش واسطهگریهای غیرضروری، افزایش قیمتها و کاهش سهم کشاورزان از سود فروش شده است؛ چرخهای معیوب که هم فشار اقتصادی بر خانوارها را تشدید کرده و هم انگیزه تولید را در میان کشاورزان تضعیف کرده است. دولت در پاسخ به این چالش ساختاری، طرح ملی «روستا بازار» را با هدف حذف واسطهها و تقویت شبکه توزیع محلی راهاندازی کرده است. طرحی که با ایجاد بستری منسجم برای اتصال مستقیم تولیدکننده و مصرفکننده، زمینهساز عرضه کالاهای باکیفیت با قیمت مناسب و درآمد منصفانه برای کشاورزان را فراهم کرده است. «روستا بازار» با ارتقای شفافیت زنجیره تأمین، عدالت اقتصادی را تقویت کرده و نقش مؤثری در پایداری تولید و افزایش بهرهوری ایفا میکند. این رویکرد همچنین ظرفیتهای محلی را در توسعه پایدار کشاورزی فعال کرده و به پایداری تولید و تقویت امنیت غذایی کمک شایانی خواهد کرد.
استان کردستان با برخورداری از ظرفیتهای بالای کشاورزی و وجود تعاونیهای فعال روستایی، به یکی از استانهای پیشرو در اجرای این طرح ملی تبدیل شده است. طبق گفته مدیرتعاون روستایی استان کردستان به «ایران»، 6 روستا بازار با 142 غرفه در برخی از شهرستانهای کردستان نظیر سنندج، قروه، دهگلان و دیواندره در حال فعالیت است. قرار است تا پایان سالجاری نیز 8 روستابازار دیگر راهاندازی شده و تعداد روستابازارهای استان کردستان افزایش پیدا کند. این اقدام، نه تنها به بهبود معیشت کشاورزان کردستانی کمک شایانی خواهد کرد، بلکه دسترسی آسانتر و مقرونبهصرفهتر مردم به محصولات کشاورزی را نیز فراهم ساخته و نویدبخش تحولی بنیادین در اقتصاد روستایی و شهری استان خواهد بود.
رونق اشتغال روستایی
«مجتبی سعیدی» مدیرتعاون روستایی استان کردستان به «ایران» میگوید: «راهاندازی روستابازار دارای اهداف بلندمدت و کوتاه مدت است. اهداف کوتاه مدت شامل عرضه کالاهای اساسی و مایحتاج عمومی علیالخصوص محصولات کشاورزی است. اهداف بلند مدت نیز شامل ایجاد فروشگاه زنجیرهای، تأمین مستقیم کالاهای اساسی و محصولات کشاورزی با هدف حذف واسطههای مازاد، کمک به تنظیم قیمت محصولات، کم کردن فاصله قیمت، خرید و فروش محصولات که موجب اطمینان خاطر کشاورزان از فروش محصولات و جلوگیری از کاهش قیمت فروش در هنگام برداشت و عرضه با قیمت مناسب و کمتر از قیمت بازار و جلوگیری از افزایش قیمت ناگهانی محصولات در بازار است.» وی درباره تأثیرات مثبت ایجاد روستا بازارها در ایجاد اشتغال روستایی میگوید: «اشتغال مستقیم در روستا بازارها توسط تشکلهای تعاون روستایی (با عضویت کشاورزان) و همچنین انگیزه و اطمینان خاطر به تولیدکنندگان محصولات کشاورزی موجب ایجاد اشتغال پایدار روستایی خواهد شد. البته نباید فراموش کرد که راهاندازی روستا بازارها در ابتدای راه قرار داشته و با هدف اصلی فاصله دارد؛ با اینحال در همین روستا بازارها حداقل 250 نفر بهصورت مستقیم در حال فعالیت بوده و مشاغل غیرمستقیم نیز خیلی بیشتر از این تعداد است.» طبق گفته«مجتبی سعیدی»، «انتخاب محل روستا بازار و جانمایی روستابازارها متأثر از مؤلفههای دسترسی آسان مردم و وجود زمین، تأسیسات شبکه و یا ارگانهای دیگر، مبدأ تولید محصولات و... است.»
حذف واسطههای مازاد
مدیرتعاون روستایی استان کردستان، هدف از ایجاد روستا بازارها را عرضه محصولات کشاورزی با حذف واسطههای مازاد دانسته و تصریح میکند: «برای دسترسی آسان مردم و تکمیل سبد مایحتاج عمومی و اساسی و وجود صرفه اقتصادی برای خریداران، شبکه سایر کالاهای اساسی از جمله شویندهها و غیره نیز عرضه میشود. در صورتی که تولیدکنندگان محصولات تمایل به عرضه محصولات خود داشته باشند قطعاً در اولویت خواهند بود.» طبق گفته این مقام مسئول، «قیمت محصولات حداقل 10الی 20% زیر قیمت روز بازار محصولات هدفگذاری شده است و سازمان تعاون روستایی بر قیمتگذاری در روستا بازارها نظارت میکند.»
لزوم همکاری نهادهای محلی
سعیدی در پاسخ به این سؤال که چرا برخی کالاهای ارائه شده در روستابازارها نسبت به بازارهای شهری گرانتر عرضه میشود به «ایران» میگوید: «عرضه محصولات روستابازار هماکنون زیر قیمت بازار بوده و در صورت گرانفروشی قطعاً با همکاری تعزیرات حکومتی برخورد خواهد شد؛ علاوه بر آن مراجعهکنندگان میتوانند به همکاران تعاون روستایی مستقر در روستا بازارها و ادارات تعاون روستایی مراجعه کنند. البته باید تأکید کرد که فروشندگان روستا بازار اغلب از شبکه تعاونیهای روستایی هستند و هدف اصلی هم فعالیت خود تشکلها که متعلق به مردم است در نظر گرفته شده است.» سعیدی به حضور تشکلهای زنان روستایی در روستابازارها اشاره کرده و میگوید: «این تشکلها میتوانند با کمک تعاون روستایی در روستابازارها حضور فعال داشته باشند؛ هماکنون نیز یک روستابازار در دهگلان متعلق به این تشکل است.» مدیرتعاون روستایی استان کردستان درباره سازوکار اجاره غرفهها در روستابازار میگوید: «اجاره روستا بازارها به گونهای در نظر گرفته میشود که حداقل کفاف هزینههای نگهداری محصولات را بدهد. درعین حال، اغلب غرفههای این روستا بازار اجاره داده نشده و توسط خود تشکلها اداره میشود.»
تعدیل قیمت کالاها در کرمانشاه
استان کرمانشاه با بیش از ۲ میلیون نفر جمعیت ساکن در ۳۴ شهر و ۲ هزار و ۵۹۰ روستا، دارای 14 روستا بازار در شهرستانهای قصر شیرین، سرپل ذهاب، گهواره، گیلانغرب، اسلام آباد، غرب کرمانشاه، روانسر، جوانرود، پاوه هرسین، سنقر و صحنه است. پیشبینی شده تا پایان سالجاری، 5 روستابازار دیگر به این تعداد افزوده شود. «ایرج صفایی» مدیر تعاون روستایی استان کرمانشاه، راهاندازی روستابازار را فرصتی مغتنم برای معرفی و فروش محصولات متنوع و باکیفیت شهرها و روستاها دانسته و به «ایران» میگوید: «حذف واسطهها، تعدیل قیمت کالاها و محصولات، رونق تشکلها و اشتغالزایی مهمترین اهداف تشکیل روستابازارهاست.» وی میافزاید: «تاکنون حدود 70 درصد از افزایش اشتغال روستاییان بدلیل عرضه تولیدات روستایی در روستابازارها محقق شده است.همچنین در انتخاب محل احداث روستا بازارها مؤلفههایی مانند پاخور بودن مکان، ترافیک پایین و وجود مکانهای متعلق به تشکلها و دسترسی آسان به تولیدات محصولات کشاورزی مدنظر قرار گرفته است.»
پیشنهادات برای رفع موانع اجرایی
مدیر تعاون روستایی استان کرمانشاه در پاسخ این سؤال که چرا برخی کالاهای ارائه شده در روستا بازارها نسبت به بازارهای شهری گرانتر عرضه میشود، به «ایران» میگوید: «تاکنون هیچ گزارشی در خصوص گرانی کالا نسبت به بازار دریافت نشده و قیمت کالاها و محصولات همه روزه رصد و کنترل میشود؛ با اینحال مردم در صورت مواجهه با گرانی به مدیریت تعاون روستایی استان و ادارات تعاون روستایی شهرستانها مراجعه و شکایت خود را ثبت کنند.» صفایی ادامه میدهد: «فروشندگان روستابازارها اغلب متشکل از تشکلهای تعاونی بوده و در صورت واگذاری غرفه به زنان سرپرست خانوار، تخفیف اجاره برای نامبردگان لحاظ خواهد شد؛ به این ترتیب اجاره غرفهها با قیمتی کمتر از بازارهایی با موقعیت مشابه و توسط مسئول روستابازار تعیین میشود.» وی به چالشها و مشکلات موجود در مسیر راهاندازی روستا بازارها اشاره کرده و میگوید: «روستابازارها اغلب با کمبود نقدینگی، عدم همکاری شهرداری و دستگاههای ذیربط در خصوص اعطای مجوز تأسیس روستا بازارهای جدید و عدم همکاری در خصوص واگذاری غرفه توسط شهرداری و سایر دستگاهها مواجهاند.»
مدیر تعاون روستایی استان کرمانشاه پیشنهاداتی را به منظور رفع مشکلات و چالشهای کنونی در روستا بازارها ارائه کرده و میگوید: «همکاری شهرداری و سایر دستگاهها در خصوص واگذاری مکانهای مناسب جهت ایجاد واحدهای جدید روستا بازار، تخصیص سهمیه بیشتر کالاهای اساسی برای واحدهای روستابازار به منظور رونق بیشتر، اعطای تسهیلات کم بهره جهت احداث و تجهیز واحدهای روستا بازار، تخصیص کد آیسیک برای واحدهای روستا بازار در رفع مشکلات و چالشهای کنونی روستابازارها مؤثر است. علاوه بر این تأکید استانداران محترم و ارائه سازوکار قانونی جهت الزام شهرداریها در خصوص رعایت جز (۱) بند (ح) ماده (۳۳) قانون برنامه هفتم توسعه کشور در خصوص واگذاری مکانهای مناسب توسط شهرداری جهت ایجاد واحدهای جدید روستا بازار مؤثر است.»
