اکبر صحرایی
نویسنده و پژوهشگر دفاع مقدس

کتاب «گزارش روزانه جنگ» با تنظیم و تدوین احمد دهقان از جمله آثار ارزشمند انتشار یافته مرتبط با شهید حسن باقری است. هر جلد از این مجموعه پنج جلدی، به اتفاقات دوره‌ای شش ماهه از جنگ تحمیلی عراق علیه کشورمان، با نقش‌آفرینی شهید باقری پرداخته است. هر جلد این مجموعه به ترتیب به «شش ‌ماهه دوم 1359»، «شش ‌ماهه اول 1360»، «شش‌ ماهه دوم 1360»، «شش ماهه اول 1361» و «شش ماهه دوم 1361» تعلق دارد. دوره زمانی مورد نظر کتاب از همان‌ روزهای ابتدایی جنگ آغاز می‌شود و تا حدود بیست‌وهشت ماه ادامه پیدا می‌کند. درج اسم احمد دهقان به‌عنوان نویسنده‌ای که زحمت تدوین و تنظیم آن را به عهده داشته به‌روی جلد بر اهمیت و جایگاه آن می‌افزاید. دهقان از نویسندگان سرشناس نسل‌اولی ادبیات داستانی دفاع مقدس است که او را به رمان‌ها و داستان‌های شاخصی که نوشته می‌شناسیم و براین اساس «گزارش روزانه جنگ» را می‌توان اولین کار پژوهشی‌ و تدوینی به شمار آورد که دهقان در حوزه روایت و روزنوشت‌نویسی انجام داده است؛ کاری که مجموعه‌ای خاص و درخشان در اختیار عموم علاقه‌مندان قرار داده است که آن را می‌توان در زمره اولین‌های این حوزه نیز دانست؛ هم در کارنامه کاری احمد دهقان و هم در مقایسه با دیگر کتاب‌های دفاع مقدس، چراکه سبک ‌و سیاقی متفاوت دارد. البته او هیچ دخل ‌و تصرفی در یادداشت‌های شهید باقری انجام نداده، نه به آنها کلمه‌ای افزوده و نه حتی چیزی را حذف کرده است. دهقان یادداشت‌ها، یا بهتر است بگویم گزارش‌های روزانه شهید باقری را به شکلی هوشمندانه مرتب و تدوین کرده است.
 
 روزنوشت‌هایی مهم و خوش‌خوان
یادداشت‌های این فرمانده نابغه و جوان دوران دفاع مقدس، نثری ساده و خوش‌خوان نیز دارند که شهید باقری آنها را با تأکید بر محورهای مختلف جنوب کشور، از سوسنگرد و دزفول گرفته تا آبادان و در کل، خوزستان نوشته است. با توجه به آنکه یادداشت‌های این اثر روزانه هستند، برخی از آنها در نتیجه مشاهده شخصی شهید باقری و برخی نیز به روایت دیده‌بان‌هایی‌ است که مأموریت تجسس‌ها و انجام این کار را برعهده داشته‌اند. اطلاعات آماری و جنگی قابل توجهی نیز در آنها درج شده، از جمله آنکه در فلان جبهه، با فلان مختصات جغرافیایی چه تعداد از نیروی‌ دشمن و با چه تجهیزات و سلاحی حضور دارد. در هر یادداشت، نظر شخصی خود برای چگونگی مقابله با دشمنان را هم آورده است.
 بگذارید به خاطره‌ای از مراسم رونمایی این مجموعه اشاره کنم که با حضور چهره‌های شاخصی چون رضا امیرخانی (که امیدوارم هرچه زودتر بهبودی کامل پیدا کنند) و سرلشکر شهید محمد باقری (برادر کوچک‌ترشهید باقری که در جنگ دوازده ‌روزه صهیونیست‌ها علیه کشورمان به شهادت رسید) برگزار شد. آقای امیرخانی در آن جلسه با تعبیری زیبا و متفاوت از مجموعه «گزارش روزانه جنگ» یاد کرد و گفت:«در این مجموعه یادداشت‌ها، ما با گوهر و گوهرسازی روبه‌رو هستیم که احمد دهقان، گوهرشناسی‌اش کرده است.» امیرخانی آن کتاب را گوهر، شهید باقری را گوهرساز و احمد دهقان را هم گوهرشناس خواند. این گفته به نقل از نویسنده و پژوهشگری که خود از جمله بزرگان حوزه دفاع مقدس به شمار می‌آید، حکایت از جایگاه مهم و اهمیت این روزنوشت‌ها و کار مهمی دارد که احمد دهقان در تدوین‌شان انجام داده است. بازگردیم به خود کتاب و یادداشت‌های روزانه‌ای که بیانگر استراتژی‌های جنگی شهید باقری هستند. شهید باقری طی ۲۸ ماه، توانست در جایگاه یکی از اثرگذارترین فرماندهان جنگی و نوابغ نظامی کشورمان در جبهه‌های جنوب بایستد. در وضعیتی که دشمن هزاران کیلومتر از منطقه جنوب و ده‌ها شهرمان را اشغال کرده بود و اغلب افراد بنا بر الزام شرایط به فکر اسلحه به دست گرفتن و چگونگی ایستادگی در مقابل بعثی‌ها بودند، شهید باقری افزون بر این کار، قلم به دست می‌گیرد. شاید در این زمینه حتی جزو اولین‌ها باشند. این را به اتکای حضوری که در جبهه داشته‌ام و بعد از آن به‌عنوان یکی از نویسندگان نسل‌اولی‌ ادبیات دفاع مقدس می‌گویم. شهید باقری در بلبشویی که بعثی‌ها حمله کرده‌اند، خرمشهر اشغال شده و دیگر مناطق هم وضعیت خوبی ندارند، در عین فرماندهی، قلم هم به دست می‌گیرد؛ آن هم مفصل و روزانه! اتفاق مهم و کم‌سابقه‌ای که به‌راحتی نمی‌توان از آن گذشت. آن هم در شرایطی که همزمان مسئولیت نظامی مهمی نیز به عهده‌اش گذاشته شده بود. این کار را خودجوش انجام می‌دهد، بی‌آنکه از او خواسته باشند. شهید باقری از همان ابتدای ورود به صحنه نبرد با بعثی‌ها به‌عنوان متفکر جنگی و فرمانده‌ای تئوریسین، لباس رزم به تن می‌کند و نه در جایگاه تک‌تیرانداز یا رزمنده‌ای در خط مقدم! و این‌طور نبوده که مانند بنده احساس وظیفه کند و برای حضور در جنگ ثبت‌نام کند. او و دیگر بزرگانی چون سردار رحیم صفوی (که خدا عمری طولانی به ایشان اعطا کند) در جایگاه استراتژیست و یکی از هدایت‌کنندگان اصلی وارد جنگ شدند، شهید باقری مسئولیت اطلاعات عملیات جبهه‌های جنگی را نیز به عهده داشت. این دست‌ به قلم شدن برای نویسنده شدن و خاطره‌نگاری هم نبوده؛ به گمانم حتی به دنبال ثبت اسنادی برای ماندگاری در تاریخ هم نبوده؛ بلکه هدف مهم دیگری از آن دنبال می‌کرده است، اینکه بنویسد و تحلیل کند تا به بهترین راهکارها برای شکست دشمن و وادار کردنش به عقب‌نشینی دست پیدا کند.

نویسنده و متفکری نظامی
دراین باره به نمونه‌ای اشاره می‌کنم؛ دهم آبان 1359، یادداشتی با اشاره به میزان و نوع تجهیزات نظامی بعثی‌ها در جغرافیایی که محل آن ذکر شده نوشته، اینکه چند تانک و ضدهوایی و... دارند. بعد از آن هم چند سطر درباره نظر و راهکار پیشنهادی خودش نوشته است، از جمله آنکه: «چنانچه تانک‌های خودی که پیش‌تر در جاده بودند به محل خود بازگردند، برادران پاسدار می‌توانند در گروه‌های ضربتی، با استفاده از وضعیت طبیعی بوته‌ها و درختچه‌ها، به نیروهای دشمن ضربه وارد کنند تا خطر دفع شود.» او در یک‌به‌یک این یادداشت‌ها راهکارهای جنگی نیز ارائه می‌دهد. در یادداشتی که به فردای آن روز تعلق دارد، شهید باقری درباره وضعیت سابله، جبهه شمالی استان خوزستان گزارشی ارائه کرده، او در این یادداشت به شرح وضعیت یکی از روستاهای مرزی جغرافیای مذکور می‌پردازد، از چگونگی پیشروی بعثی‌ها می‌نویسد و بازهم راهکار ارائه می‌‌دهد. اینها را گفتم که بدانید یادداشت‌های مذکور را به بهانه ثبت‌وقایع و خاطره‌نگاری نمی‌نوشته بلکه آنها بخشی از شیوه فرماندهی‌اش بوده‌ است. شاید در نگاه اول به نظر برسد که این یادداشت‌ها، صرفاً تصویری از جنگ را پیش‌رویمان می‌گذارد، ولی من معتقدم بخشی از سلوک رفتاری و شخصیت شهید باقری را می‌توان در خلال سطرهای این روزنوشت‌ها مشاهد کرد؛ انعکاسی از رفتارها، و عبادات و از همه مهم‌تر چگونگی مواجهه با زیردست و مدیران بالادستی هم در آنها جای گرفته است.
دیگر آنکه هر کتاب از این مجموعه پنج‌جلدی، حدود 500 صفحه است که مجموع هر پنج جلد، 2500 تا 3000 صفحه می‌شود. او به روزنگاری روی می‌آورد تا از آن طریق، بهترین راهکار را برای شکست دشمن بیابد. به‌خصوص که در سال اول جنگ، عمده تمرکزمان بر دفاع بود؛ در مرحله اول باید دشمن را عقب می‌راندیم و در مرحله دوم بخش‌های اشغال شده را پس می‌گرفتیم. شهید باقری در شروع جنگ، با چنین نگاهی و در وضعیتی قدم به جبهه می‌گذارد که رئیس‌جمهوری وقت، ابوالحسن بنی‌صدر مخالف نقش‌آفرینی جوانانی چون او، نیروهای سپاه و بسیج است و به ارتش هم دستور می‌دهد نه تنها اسلحه در اختیارشان نگذارند، بلکه کمترین کمک و همکاری را از آنان دریغ کنند. تا 1360 که با فرار بنی‌صدر، عملیات ثامن الائمه شکل می‌گیرد، موفقیت چندانی نصیب‌مان نمی‌شود. بنابر سیستمی که بنی‌صدر برآن اصرار داشته و در نتیجه‌اش پشت فرماندهانی چون شهید باقری و سپاه را خالی می‌کند، گرفتار شکست می‌شویم. با فرار بنی‌صدر سکان‌داری جنگ به دست بسیج و سپاه می‌افتد و از آن موقع است که پیروزی‌های پی‌درپی با طرح‌های شهید باقری نصیب‌مان می‌شود؛ با اولین عملیات اثرگذار در این زمان، شکست حصر آبادان شکل می‌گیرد و آبادان از محاصره خارج می‌شود، در حالی‌که زمان حضور بنی‌صدر، به دلیل اصرار او به شیوه‌های کلاسیک جنگی، سه- چهار عملیات مختلف منتهی به شکست می‌شوند. به شهید باقری و چند فرمانده نظیر او نیز به بهانه‌هایی چون سن‌وسال کم و اینکه دانشگاه نظامی نرفته‌اند و ژنرال نیستند، اجازه نقش‌آفرینی مؤثر نمی‌دهد.

شروع جدی نقش‌آفرینی شهید باقری
 دومین عملیات با محوریت فرماندهانی چون شهید باقری، رحیم صفوی و امثالهم منتهی به کسب پیروزی بزرگ دیگری و آزادی آبادان می‌شود. بعد از آن با فاصله کمی در اوایل سال 1361 عملیات فتح‌المبین، منجر به بازپس‌گیری چند هزار متر مربع، تقریباً کل جنوب کشور می‌شود. در این عملیات، شهید باقری با فرماندهی طرح و عملیات سپاه، حضور بسیار مؤثری دارد. یادداشت‌های مندرج در این پنج جلد بیانگر نقش‌آفرینی مؤثر جوان نابغه‌ای است که او را می‌توان از جمله شخصیت‌های منحصر به فرد دفاع مقدس دانست. اگر به بررسی دوران هشت ساله دفاع مقدس بپردازید، بزرگ‌ترین و مهم‌ترین عملیات‌ها در همان بیست‌وهشت ماه اجرایی می‌شوند؛ عملیات‌های «فتح المبین»، «ثامن‌الائمه(ع)» و «بیت‌المقدس» که به پیروزی مطلق دست پیدا می‌کنند، آنهایی هستند که با نقش‌آفرینی شهید باقری به سرانجام می‌رسند. با شهادت و از دست دادن نوابغی چون شهید باقری و شهید خرازی، جای خالی‌شان دیده می‌شود. پیروزی‌های تمام‌وکمالی که با حضور آنان به دست آمد و دیگر به آن شکل تکرار نشد.
از دیگر ویژگی‌های این یادداشت‌ها می‌توان به پرهیز شهید باقری از نگاه هیجانی به وقایعی که به شرح آنها پرداخته اشاره کرد. شخصیت چندوجهی شهید باقری در جای‌جای یادداشت‌ها مشهود است، اینکه از سویی تئوریسین است و از سویی به عنوان فرمانده و شخصیتی نظامی خودش نیز پای کار می‌رود و در نهایت هم به شهادت می‌رسد. مهم‌ترین عملیات‌های سال‌های دفاع مقدس را مرهون نبوغ و رشادت‌های امثال شهید باقری هستیم. این کتاب‌ها همان‌طور که اشاره شد از نظر محتوایی، مجموعه‌ای منحصر به فرد به شمار می‌آیند، چراکه در بردارنده گزارش‌های دقیق روزانه از دوران جنگ و عملیات‌های مهم، با ذکر جزئیاتی دقیق و کم‌نظیر درباره وضعیت دشمن و تجهیزات‌شان بوده است؛ به گمانم از این جهت، پنج جلدی «گزارش روزانه جنگ» روایت‌نویسی و حتی خاطره‌نگاری هم به شمار می‌آید. به اعتقاد من، روزنوشت‌های شهید باقری که در قالب این پنج جلد منتشر شده در کنار مجموعه چهل جلدی «روزشمار» که کار انتشار آن را مرکز مطالعاتی سپاه پاسداران به عهده داشته، از بهترین کارهایی به شمار می‌آید که در این زمینه منتشر شده‌ است.
در کنار کارکردهای تحقیقی و تاریخی پنج جلدی «گزارش روزانه جنگ»، نویسندگان ادبیات داستانی می‌توانند از این مجموعه برای خلق رمان‌ها و داستان‌هایی خواندنی و سینماگران برای ساخت فیلم‌های ماندگار بهره بگیرند. متأسفانه با آنکه چندین سال از انتشار مجموعه «گزارش روزانه جنگ» از سوی انتشارات مؤسسه فرهنگی- هنری شهید حسن باقری می‌گذرد اما هنوز برای معرفی جدی آن کاری نشده است؛ امیدوارم دیگر رسانه‌ها نیز پی به ضرورت معرفی آن ببرند. جا دارد که این قبیل کتاب‌ها حتی به نظام دانشگاهی و سرفصل‌های درسی رشته‌های مرتبط راه پیدا کند. مطالعه این کتاب، برای نوجوانان و جوانان نیز می‌تواند راهگشا باشد، باید به کمک چنین آثار ارزشمندی از حقایق سال‌های جنگ و رشادت‌هایی که صرف حفظ این مرز وبوم شده است بگوییم. از این طریق جوان امروز می‌فهمد که مسئولان کشورمان، فقط فلان مدیری که از مزایای آنچنانی بهره‌مند شده‌ نیست. همین امروز هم در میان مدیران‌مان، نظیر شهید باقری‌ها را داریم، امثال شهید جاویدی، شهید صیاد شیرازی، شهید همت و شهید خرازی هنوز در جای‌جای این کشور حضور دارند و خدمت می‌کنند. و البته که یکی از مهم‌ترین گروه‌های جامعه هدف این مجموعه، مسئولان و فرماندهان نظامی هستند، آنان باید مجموعه «گزارش روزانه جنگ» را بخوانند و به عنوان نقشه مدیریتی از آن استفاده کنند تا دشمنان خیال واهی دست‌درازی به تمامیت ارضی سرزمین‌مان به سرشان نزند.

گزارش روزانه جنگ

5 جلد

 تنظیم و تدوین: احمد دهقان
 ناشر: مؤسسه شهید حسن باقری
 تعداد صفحات: هر جلد میانگین 500 صفحه
 قیمت: 340000 تومان هر جلد