حسین زارعیان
دانشیار دانشگاه خوارزمی

در خصوص پهلوان‌پروری باید اشاره شود که جایگاه و مقام پهلوانی، امری است که مردم به یک فرد می‌دهند و این مردم هستند که بر پهلوانی فرد صحه می‌گذارند، نه هیچ سازمان یا نهادی در کشور. این جایگاه و منزلت اجتماعی تنها زمانی پایدار و ماندگار خواهد بود که مورد پذیرش و تأیید مردم قرار گیرد. 
بنابراین، در سال‌های اخیر شاهد بوده‌ایم که بسیاری از افرادی که به آنان القاب پهلوانی داده شده است، نتوانسته‌اند این مقام را حفظ  کنند.
هرچند فدراسیون ملی پهلوانی و زورخانه‌ای و فدراسیون بین‌المللی ورزش‌های زورخانه‌ای با مشارکت وزارت ورزش و جوانان و فدراسیون کشتی، هر ساله اقدام به برگزاری مسابقات کشتی پهلوانی و اعطای بازوبند پهلوانی به ورزشکار برتر می‌کنند، اما دو نکته مهم شایان توجه است.
نخست، صرف قدرت جسمانی، شکست حریفان و کسب قهرمانی در یک مسابقه، با توجه به شاخص‌های مورد بررسی در این تحقیق، نمی‌تواند ملاک کافی برای شایستگی جایگاه پهلوانی باشد. به عبارتی، قهرمانی شرط لازم است اما برای پهلوانی کافی نیست.
دوم، پهلوانی مختص به رشته کشتی نیست و هر ورزشکار قهرمان در دیگر رشته‌های ورزشی، از جمله فوتبال، والیبال، بسکتبال و غیره، می‌تواند برای رسیدن به جایگاه پهلوانی تلاش کند.
بر این اساس، مراحل سیر و سلوک تا رسیدن به جایگاه پهلوانی در چهار گام اصلی و یک پیش‌درآمد ترسیم شده است:
مرحله پیش از قهرمانی
این مرحله به اهمیت و ضرورت آموزش اصول اولیه اخلاق در کانون خانواده و نیز محیط تربیتی، بویژه مدارس، توجه دارد. خانواده اولین نهاد اجتماعی است که فرد در آن پا به عرصه زندگی می‌گذارد و اولین پایه‌های تربیت و تعلیم در آن شکل می‌گیرد. 
محبت و عاطفه در خانواده رمز سعادت و خوشبختی انسان است و کلید بسیاری از مشکلات و راه جلب احترام و رعایت حقوق دیگران نیز محسوب می‌شود.
هر ورزشکاری که می‌خواهد به مدارج عالی انسانی در ورزش دست یابد، باید اصول و منش اخلاقی را در وجود خود نهادینه کرده و با ارزش‌های اخلاقی آشنا باشد. از این رو، این مرحله اهمیت ویژه‌ای دارد و پیش‌زمینه ورود به مراحل بعدی محسوب می‌شود.
گام اول: در این مرحله، ورزشکار باید پیشینه ورزشی قابل قبولی در اذهان مردم داشته باشد. وی باید اخلاق حرفه‌ای از قبیل احترام به حریف، احترام به داور، پرهیز از دوپینگ و رعایت اصول ورزشی را سرلوحه کار خود قرار دهد. ورزشکاری که نتواند به این اصول پایبند باشد، وارد گام دوم مسیر پهلوانی نخواهد شد و از چرخه این سلوک خارج می‌شود.
گام دوم: ورزشکار قهرمان در این مرحله باید به پرورش خصایص انسانی و ارزش‌های اخلاقی در وجود خود بپردازد و هوای نفس و شیطان درون خود را که حریفی سخت است، از میدان به در کند. 
خصایصی همچون فروتنی، گذشت و ایثار از ویژگی‌های بارز اخلاقیات فردی محسوب می‌شوند. ورزشکاری که به این مدارج اخلاقی دست یابد، می‌تواند وارد گام سوم شود.
گام سوم: این مرحله مربوط به ارزش‌های اخلاقی در سطح جامعه است. ورزشکار قهرمانی که از مرحله تهذیب نفس عبور کرده، باید نسبت به مردم جامعه احساس مسئولیت داشته باشد، هرچند ممکن است به ضرر خود او باشد، اما باید برای یاری رساندن به افراد جامعه تلاش کند. او باید خود را وقف مردم سازد و در احقاق حقوق آنان بکوشد، همچنین در برابر ظلم و ستم و تبعیض‌های ناعادلانه سکوت نکند و فریادرس مظلومان باشد. 
نمونه بارز این ویژگی، جهان پهلوان تختی است؛ ورزشکاری که با وجود مقام‌های بین‌المللی و ملی، همواره در کمک به مردم و عدالت‌خواهی پیش‌قدم بود و  در حمایت از حقوق مردم حتی در برابر حکومت استبدادی خودداری نکرد.
گام چهارم: در این مرحله، ورزشکار به کمال انسانی و پهلوانی دست می‌یابد. ورزشکاری که علاوه بر قهرمانی، مراحل تهذیب نفس و عدالت‌خواهی را نیز با موفقیت طی کرده باشد، به مرحله‌ای می‌رسد که جسم و روحش پرورش یافته و در گفتار، کردار و رفتار، تنها ارزش‌ها و اصول اخلاقی که همان منش پهلوانی است، نمود می‌یابد.
در مسیر پر فراز و نشیب رسیدن به پهلوانی، ورزشکار موفق کسی است که با ایمان راسخ و اراده‌ای آهنین پای در راه نهاده و یأس و ناامیدی نتواند خللی در رسیدن به هدف والا ایجاد کند. از این رو، تنها معدود افرادی قادر خواهند بود این مسیر را با سربلندی و پیروزی طی کنند. 
در سال‌های اخیر ورزشکاری که تمامی این مراحل را طی کرده و به مقام والای پهلوانی رسیده باشد، می‌تواند به عنوان الگویی شاخص در جامعه ورزشی معرفی شود. 
بدیهی است که سیستم پهلوان‌پروری در ورزش کشور دارای چرخه‌ای معیوب بوده و بازبینی و اصلاح فرآیند پرورش و تربیت پهلوانان امری ضروری و اجتناب‌ناپذیر است.