محدثه جعفری
گروه  اجتماعی

نظام سلامت در دو سال گذشته چه چالش‎‏هایی داشته و چگونه توانستید با وجود دو جنگ تحمیلی این چالش‎ها را مدیریت کنید تا مردم کمترین آسیب را ببینند؟
رخدادهای یکی دو سال گذشته از جنگ تحمیلی 12 روزه گرفته تا اتفاقات دی ماه و جنگ رمضان و البته جنگی که هنوز هم به نوعی درگیر آن هستیم، در صدسال گذشته کم سابقه بوده است. جنگ‎هایی که به کشور تحمیل شد، همه استان‎های کشور و شهرستان‎هایشان را درگیر کرد. به نوعی کل کشور و همه مردم درگیر جنگ و چالش‎های آن بودند. با توجه به اینکه مسأله جنگ با دو بعد آسیب فیزیکی و روانی در هر کشوری همراه است، نظام سلامت مسئولیت سنگینی در قبال مردم و کشور داشته و دارد و با وجود چالش‎هایی که داشت باید برای مراقبت از سلامت جسم و روان مردم اقدامات لازم را هم انجام می‎داد. موضوع بعدی جابه جایی گسترده مردم از استان‎هایی بود که بیشتر مورد تهاجم دشمن قرار گرفت و بخش اعظمی از مردم مجبور شدند خانه‎هایشان را رها کنند و به دیگر شهرها پناه ببرند. در جنگ هشت ساله مردم از شهرهای مرزی به سمت کلانشهرها مهاجرت می‎کردند تا در امان باشند، اما در جنگ‎های اخیر موضوع برعکس شد. مردمی که در شهرهای بزرگ بودند به علت تهاجم بیشتر مجبور شدند به سمت شهرهای کوچک و روستاها بروند.

منظورتان مهاجرت به مناطقی است که امکانات بهداشتی و درمانی محدودتری نسبت به کلانشهرها دارند؟
بله. شهرستان‎ها و روستاهای اطراف به نسبت مردم همان منطقه امکانات بهداشتی، درمانی و دارویی دارند. با مهاجرت تعداد بالایی از مردم و بیماران به این بخش‎ها، قطعاً با کمبود امکانات روبه رو می‎شدیم. چون وزارت بهداشت بر اساس نظام شبکه توزیع امکاناتش را در مناطق مختلف قرار می‎دهد. طبیعی است که بسیاری از بیماران که مهاجرت کردند، مثلاً نیازمند دیالیز بودند یا مادرانی بودند که برای فرزندانشان نیاز به شیرخشک داشتند یا افرادی که بیماری خاص داشتند و باید داروهای خاصی مصرف می‎کردند به یکباره در شهرهای کوچک‎تر حضور یافتند و باید بموقع خدمات درمانی و دارویی را دریافت می‌کردند. همین مسأله چالش جدی را پیش پای نظام سلامت قرار داد. بعد از وقوع جنگ، وزارت بهداشت تمهیدات حساب شده‎ای اندیشید و به سرعت وارد عمل شد تا بتواند دارو، شیرخشک و تجهیزات پزشکی مورد نیاز بیماران خاص را به این مناطق ارسال کند تا مردم با کمترین مشکل روبه‌رو شوند. خدا را شکر موفق شدیم با جابه جایی امکانات به شهرهای کوچکتر رضایت مردم را جلب کنیم و بیماران با مشکل خاصی روبه‌رو نشدند. یکی از نکات درخشان ارائه خدمات درمانی و دارویی در دوران بحران همین موضوع بود. در روزهای جنگ تحمیلی، حتی یک مراقبت مادر باردار تعطیل نشد بلکه در طول این مدت صدها زایمان طبیعی و  سزارین داشتیم که حس امید در خانواده‎ها را بیدار نگه می‎داشت و خدا را شکر این کودکان به سلامت به دنیا آمدند و به جمعیت ایران اضافه شد. در دوران بحران حتی تزریق یک واکسن هم عقب نیفتاد. موضوعی که در بیشتر کشورها معمولاً کمرنگ می‎شود. مثلاً در اوکراین 60 درصد واکسیناسیون در ایام جنگ انجام نشده است. در حوزه درمان هم 66 هزار مجروح در ایام جنگ داشتیم که به شکل کاملاً رایگان درمان شدند. این اقدام ارزشمند در حالی به مردم ارائه شد که میزان خسارت وارده به زیرساخت‌های حوزه سلامت در جنگ تحمیلی حدود هشت همت برآورد شده است.

یکی از چالش‎های مهمی که وزارت بهداشت با آن از گذشته تا به امروز دست به گریبان است، موضوع دارو است. چطور در دوران جنگ با این مشکل کنار آمدید؟
مشکلات دارویی در کشور مربوط به دولت چهاردهم نیست و از گذشته هم به علت تحریم‎های ظالمانه مشکل واردات دارو و مواد اولیه داشته‌ایم. ایالات متحده آمریکا همواره می‎گوید، دارو در لیست تحریم نیست، اما در خرید و معاملات مالی مواد اولیه دارو و تجهیزات پزشکی همیشه مشکلات متعددی ایجاد کرده است. بنابراین کمبودهایی از دوره‎های قبل هم وجود داشت و در این دولت هم ادامه پیدا کرد البته می‎توانست حتی تا 10 برابر بیشتر شود چون در دولت چهاردهم با بحران جنگ هم دست و پنجه نرم می‎کنیم. اما با انواع کمک‎هایی که سازمان‎ها و وزارتخانه‎های مختلف با حوزه سلامت داشتند و تسهیل در مسیرهای هوایی، دریایی و زمینی با وجود تمام مشکلاتی که وجود داشت، موفق شدیم مواد اولیه را به کشور وارد کنیم. به طوری که در دو الی سه هفته‌ای که آتش‌بس وجود داشت با کمک کشورهایی مثل چین، ترکیه و هند توانستیم بخشی از مواد اولیه مورد نیاز دارو را وارد کنیم تا کمبودهای دارویی به بالای هزار قلم نرود. ترجیح دادیم دارو مقداری گران‎تر شود اما در دسترس باشد و مردم بتوانند از خدمات دارویی استفاده کنند. قطعاً با توجه به شرایط موجود کمبود دارویی داریم و خواهیم داشت تا زمانی که تحریم‎ها، محاصره و جنگ هست متأسفانه این مشکلات هم وجود دارد. با تمام این شرایطی که گفتم دولت چهاردهم و شخص رئیس‌جمهوری با اقتدار تلاش کرد تا هیچ خدمت دارویی و پزشکی برای مردم دچار مشکل نشود. رئیس جمهور در اوج جنگ که امنیت‎شان هم در خطر بود، برای حل مشکلات در جلسات گروهی شرکت کردند تا مشکلات هرچه سریع‎تر حل شود و شخصاً بر همه امور نظارت کردند.

تأمین ارز در شرایط عادی کشور هم جزو چالش‌های وزارت بهداشت است. در دوران جنگ چطور این موضوع را مدیریت کردید؟
بسیاری از مواد اولیه و تجهیزات ما هایتک «فناوری پیشرفته» است و برای تهیه آنها به ارز نیاز داریم. دولت در بازه زمانی موفق و گاهی ناموفق بود اما با وجود مشکلاتی که در بحث تأمین ارز و دلار و... داشت، توانستیم بخشی از امکاناتی که نیاز داشتیم را فراهم کنیم آن هم با وجود جنگی که طی صدسال گذشته بی‎سابقه بوده، اما نظام سلامت توانست روی پا بایستد. چالش بعدی ما بحث تأمین خون و فرآورده‎های خونی بود. خون اهدایی ملت ایران است. قبل از جنگ ذخیره خونی کشور حدوداً 4 تا 5 روز بود و با استاندارد جهانی که 8 روز است، فاصله داشتیم. در آن دوران با فراخوان‎هایی که داده شد جوانان و زنان استقبال خوبی در بحث اهدای خون از خود نشان دادند، چون جنگ مردم را همدل‎تر کرد و همین موضوع باعث شد دو رخداد مهم در این عرصه شکل بگیرد. اول اینکه توانستیم همراهی جوانان و زنان را در بحث اهدای خون تقویت کنیم و دوم افزایش ذخیره خون در کشور بود که موفق شدیم از مرز استاندارد جهانی هم عبور کنیم و ذخیره را به 10 روز برسانیم. موضوع بعدی جوان شدن این ذخایر خونی است به این معنی که در گذشته خون‎های اهدایی از افراد میانسال بود اما در حال حاضر جوان‎ها ترغیب به اهدای خون شده‌اند.
طبق اعلام وزیر بهداشت در دوران جنگ بالغ بر 8 همت به زیرساخت‌های سلامت آسیب وارد شد، چطور این زیرساخت‎ها بازسازی می‎شوند به خصوص در شهرهایی که تنها بیمارستان دولتی شهر دچار آسیب شد؟
همان طور که دکتر ظفرقندی گفتند، خسارات بسیاری در جنگ‎های تحمیلی دوم و سوم به زیرساخت سلامت وارد شد و مراکز درمانی و بهداشتی بسیاری آسیب دیدند. تأمین و تجهیز و راه‌اندازی مجدد آسیب‎ها کار آسانی نبود، اما تلاش کردیم در کمتر از یک هفته سیستم را راه‌اندازی کنیم و مرکز آسیب دیده را تا حد ممکن به چرخه خدمت بازگردانیم. اگرچه بخشی از بیمارستان به طور کامل به دلیل تخریب‎ها تخلیه شد اما خوشبختانه موفق شدیم بیمارستان‌های آسیب دیده را به مدار خدمت بازگردانیم. اما تجهیزات دیگری مثل آمبولانس‎ها، هلیکوپترهای امدادی و دریایی هم مورد هدف دشمن قرار گرفتند. در خلیج فارس جزایر مسکونی متعددی داریم و برای اینکه بتوانیم به مادران باردار و بیماران خاص خدمات بدهیم از آمبولانس‎های دریایی استفاده می‎کنیم. متأسفانه در دوران جنگ آمبولانس‎های وزارت بهداشت مورد هدف قرار گرفت و منهدم شد و خدمات‌رسانی را با چالش روبه رو کرد. البته نظام سلامت فوراً دست به کار شد و با مساعدت دولت برخی از این تجهیزات خریداری شد تا مردم مشکلی در دریافت خدمات درمانی و بهداشتی نداشته باشند.

دشمن در دوران جنگ به انستیتو پاستور هم حمله موشکی کرد. این مرکز علمی و تحقیقاتی در حال حاضر چه شرایطی دارد؟
 آمریکا و رژیم صهیونیستی با حمله به انستیتو پاستور، سلامت عمومی جهانی را مورد هدف قرار دادند. تأسیساتی که توسط بمباران دشمن بشدت آسیب دید یا از بین رفت، صرفاً دارایی‎های ملی نیستند، بلکه میراث جهانی هستند. این کشورها با هدف قرار دادن مؤسساتی مانند مؤسسه پاستور ایران به یک مرکز همکاری WHO به سلامت عمومی جهانی حمله کرده‌اند. انستیتو پاستور ایران در سال 1298 تأسیس شده و یکی از مراکز باسابقه پژوهش پزشکی در کشور و «ستون صدساله سلامت جهانی» بود و حمله به آن را باید «تعرضی مستقیم به امنیت بین‌المللی سلامت» دانست. بخش‌هایی از ساختمان این مرکز در پی حمله ویران شده و خسارت سنگینی به آن وارد شد. آسیب به مراکز علمی بزرگی مثل دانشگاه‌ها و از همه مهم‌تر انستیتو پاستور ایران باعث شد این مرکز به طور کامل تعطیل شود. این مرکز بیش از 500 هیأت علمی دارد و خدماتی که در چرخه واکسیناسیون ارائه می‌کند، کمک به جامعه بشریت است. امیدواریم با کمک خیرین و دولت بتوانیم اعتبارات لازم را برای ساخت مجدد این مرکز به دست آوریم تا مردم از خدمات انستیتو پاستور محروم نمانند. البته به غیر از مراکز علمی، کارخانه‌های دارویی کشور هم مورد هدف مستقیم قرار گرفتند و همین موضوع باعث شد در برخی اقلام دارویی دچار کمبود شویم اما سعی شد با واردات و تمهیداتی که دیده شد، این کمبودها به سرعت جبران شود و تسهیلاتی را برای شرکت‌های تولید کننده در نظر گرفتیم تا بتوانند به چرخه تولید بازگردند.

درباره آسیب به صنعت پتروشیمی و فولاد هم که به طور مستقیم حوزه سلامت را دچار مشکل کرد، توضیح می‌دهید؟
دو ماده اولیه که در صنعت داروسازی برای حوزه سلامت بسیار مهم هستند از دل همین صنایع خارج می‎شوند و با هدف قرار گرفتن این صنعت، سلامت هم دچار مشکل شد. بعد از حمله به این کارخانه‌ها برای تأمین مواد اولیه باید از کشورهای خارجی خرید کنیم که همین موضوع قیمت تمام شده محصولات را بشدت افزایش می‌دهد. برای تهیه سرم‎ و بسیاری از بسته‌بندی‎های دارویی از این صنعت بهره‎مند می‎شدیم که تولید داخل بود، اما با واردات قیمت تمام شده 10 برابر می‌شود. هرچند با پوشش بیمه کمی از این خلأ را پر کرده‌ایم اما طبیعتاً بخشی از فشار افزایش قیمت بر دوش مردم می‎افتد. امیدواریم مسیر به گونه‎ای طی شود که دیگر شاهد تحریم و فشار اقتصادی نباشیم.

در دل جنگ‎هایی که کشور پشت سرگذاشت، دولت چهاردهم و نظام سلامت با پشتکار پیگیر اجرای پزشکی خانواده و نظام ارجاع است تا بتوانند بخشی از هزینه‎های درمانی را برای مردم کاهش بدهند و به عبارتی درمان را نظام‎مند کنند. این طرح مهم وزارت بهداشت در چه مرحله‌ای است؟
در کنار همه مشکلات و چالش‌هایی که نظام سلامت در این دوران داشت، تلاش کردیم از برنامه‌های وزارتخانه عقب نمانیم. شاید در پیگیری‌ها و برگزاری جلسات مشکل داشتیم، اما تلاش کردیم این امر مهم که تغییری اساسی در بحث درمان مردم محسوب می‌شود، در اجرا دچار وقفه نشود. به همین دلیل در کنار تمام مشکلات حوزه بهداشت و درمان، وزیر بهداشت و شخص رئیس‌جمهوری پیگیر اجرای برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع بودند. به رغم جنگ‎هایی که پشت سرگذاشتیم و آنچه هنوز جاری است، موفق شدیم در 64 شهر این برنامه را کلید بزنیم و امیدواریم با این کار بتوانیم نظام سلامت را به سمت اثربخشی بیشتر، کاهش پرداخت از جیب مردم و کاهش بار بیماری‎ها پیش ببریم که شعار بزرگی است. همین موضوع همراهی مردم و نظام سلامت را می‎طلبد و با کمک‎هایی که دولت در این خصوص انجام می‎دهد، امیدواریم این مسیر هم با موفقیت طی شود.

اگر وزارت بهداشت نمی‎توانست در کنار خدمات روتینی که به مردم ارائه می‎دهد، جنگ‎های تحمیلی را مدیریت کند، چه اتفاقی رخ می‎داد. با توجه به اینکه در دوران جنگ اخیر ۶۶ هزار مجروح رایگان درمان شدند و بهداشت در این ایام تعطیل نشد؟
در تمام جنگ‎ها امنیت و سلامت در کنار هم آسیب می‎بینند. فروشگاه‌ها و مراکز خرید مورد هجمه افراد سودجو قرار می‎گیرند و ارائه خدمات سلامت مختل می‎شوند و بسیاری از بیماری‌های عفونی شکل می‎گیرند. برای مقایسه، در کشور اوکراین 60 درصد واکسیناسیون‌ها در زمان جنگ انجام نشد. با اینکه در جنگی که پشت سرگذاشتیم بیش از 200 مرکز بهداشتی، بیش از 70 بیمارستان و حدود 300 دستگاه آمبولانس مورد تهاجم قرار گرفت و حدود 8 همت به زیرساخت‎های سلامت کشور خسارت وارد شد، ولی حتی ارائه یک خدمت در تمام این دوران به تعویق نیفتاد. وقتی می‌گویم نظام سلامت پای کار کشور ایستاد فقط مدیران نیستند منظورم تک تک افرادی هستند که در دور و نزدیک به مردم خدمات بهداشتی و درمانی ارائه کردند و پرسنلی که جانفدای ایران و مردم کشور شدند تا خللی در درمان مردم ایجاد نشود. با هیچ کاری نمی‎توانیم جانفشانی پرسنل زحمتکش نظام سلامت را جبران کنیم. حتی حقوق‎شان را هم نمی‎توانیم سروقت بدهیم. چون ما تنها وزارتخانه‎ای هستیم که حقوق حقه پرسنلش هیچ زمانی سروقت پرداخت نمی‎شود و همیشه با ماه‎ها عقب‌ماندگی همراه است. همین هم ما را شرمنده تیم ملی سلامت کرده است. البته اینکه بگویم هیچ خللی در ارائه خدمت ایجاد نشده، فقط یک شعار است. قیمت خدمات درمانی و دارویی تغییراتی داشته که دست ما نیست و شرایط را این طور رقم زده اما تلاش می‎کنیم با حمایت از صنعت دارو، تجهیزات و بیمه مردم کمترین آسیب را ببیند. تا این لحظه کوتاهی‎ها در حدی بوده که ملت گذشت کرده‌اند. وزارت بهداشت هیچ زمانی کوتاهی که بر اثر حب و بغض باشد، نداشته و اگر کوتاهی شکل گرفته سریع رسیدگی کرده‌ایم. با این اوصاف، جنگ آسیب‎هایی را به کشور زده ، اما با تلاشی که دولتمردان ایران انجام می‎دهند، امیدواریم هر چه زودتر به درجه‎ای از ثبات، آرامش و صلح برسیم.