زشت و زیبا
سنجش زیبایی یا زشتی در چه زشت خوشگلی
زیبایی و زشتی همیشه معنایی روشن و یکسان ندارند؛ آنچه در چشم گروهی زیباست، ممکن است برای گروهی دیگر عجیب یا ناپسند باشد. نگاه ما به چهرهها، بیش از آنکه بر حقیقتی ثابت تکیه داشته باشد، از عادتها و معیارهایی شکل میگیرد که در جامعه آموختهایم. کتاب مصور «چه زشت خوشگلی» نوشته دیوید سداریس و ترجمه فرناز رضاپور که در انتشارات اتفاق منتشر شده، قصهای طنزآمیز درباره زیبایی، تفاوت و نگاه دیگران است. قهرمان داستان، آنا فن اوگر، غولدختری است که در دنیایی زندگی میکند که معیارهای زیباییاش با معیارهای انسانها تفاوت دارد. همین جابهجایی ساده، نقطه آغاز ماجرایی است که خواننده را به پرسشی آشنا اما مهم میرساند: چه کسی تعیین میکند کدام چهره زیباست و کدام زشت؟ در دنیای آنا، چهرههایی که ممکن است برای انسانها ترسناک یا نازیبا به نظر برسند، زیبا و دوستداشتنیاند. روزی ظاهر آنا تغییر میکند و او صورتی شبیه دخترکی انسانی، گلگون و بامزه پیدا میکند. آنا از چهره تازهاش راضی نیست و میکوشد ظاهر پیشین خود را بازگرداند؛ ظاهری که در جامعه خودش زیبا به حساب میآید. این وارونگی، اوج طنز داستان است. سداریس معیارهای آشنای خواننده را جابهجا میکند تا نشان دهد زیبایی مفهومی مطلق و یکسان نیست. آنچه در یک جمع مطلوب و دلنشین به شمار میرود، ممکن است در جمعی دیگر عجیب یا حتی ناپسند باشد. قصه به جای آنکه درباره زیبایی حکم قطعی صادر کند، خواننده را وادار میکند از خودش بپرسد: وقتی کسی را زیبا یا زشت مینامیم، این داوری از کجا میآید؟ از ویژگیهای خود چهره یا از عادتهایی که در ذهنمان شکل گرفتند؟
معیار زیبایی چیست؟
ماجرای آنا فقط درباره ظاهر نیست؛ درباره تجربه ناخواسته متفاوت بودن نیز هست. او چهرهای پیدا میکند که انتخابش نکرده و با واکنشهایی روبهرو میشود که بر آن کنترلی ندارد. همین موقعیت برای کودکان میتواند نکته مهمی را به دنبال داشته باشد: گاهی دیگران ما را براساس ویژگیهایی میسنجند که خودمان انتخاب نکردهایم. داستان با گفتوگوها و موقعیتهایی خیالانگیز، این تجربه را به قصهای سرگرمکننده تبدیل میکند و درعین حال فرصت گفتوگو درباره قضاوت، تفاوت و پذیرش را برای کودک و والدین فراهم میکند. در بخشی از داستان، مادر آنا به او هشدار میدهد اگر شکلک دربیاورد، ممکن است صورتش همانطور باقی بماند. این هشدار در ابتدا یادآور جملههای آشنای بزرگترها به کودکان است، اما در ادامه معنایی فراتر پیدا میکند: ظاهر همیشه چیزی نیست که بتوان آن را به آسانی کنترل کرد. آنا ناگهان با چهرهای روبهرو میشود که آن را نمیپسندد؛ چهرهای که نگاه اطرافیان را هم به دنبال دارد. داستان بدون آن که مستقیم نصیحت کند، دشواری متفاوتبودن و کنارآمدن با قضاوت دیگران را به تصویر میکشد. یکی از ویژگیهای کتاب، پیوند متن و تصویر است. تصویرگری یان فالکونر صرفاً همراه روایت نیست، بلکه در ساختن فضای طنز و انتقال تفاوت میان جهان انسانها و غولها نقش دارد. حالت چهرهها و موقعیتهای تصویری، بخشی از طنز داستان را پیش میبرند و کمک میکنند خواننده پیش از آن که معنای ماجرا را به زبان بیاورد، آن را در تصویرها احساس کند. این ویژگی برای کتابی تصویری اهمیت ویژهای دارد؛ تصویرها نه تزئین متن بلکه بخشی از روایت هستند. دیوید سداریس بیشتر با طنز و جستارهایش شناخته میشود و در این کتاب هم همان راه را میرود: با شوخی، حرفی جدی میزند. طنز داستان از تفاوت نگاه انسانها و غولها میآید؛ اما پشت این خنده، پرسشی اجتماعی ایستاده است: معیارهای زیبایی از کجا میآیند و چه کسانی را در خود جا میدهند یا بیرون میگذارند؟ کتاب به این پرسش پاسخ نمیدهد، اما یک چیز را نشان میدهد: داوری درباره ظاهر، بیشتر از آنکه حقیقتی همگانی باشد، بازتاب نگاه و سلیقه یک جامعه است.
«چه زشت خوشگلی» برای کودکانی که قصههای خیالانگیز و تصویرهای طنزآمیز را دوست دارند، داستانی سرگرمکننده است و برای بزرگسالان فرصتی فراهم میکند تا درباره معیارهای زیبایی و تأثیر قضاوت دیگران تأمل کنند. جذابیت کتاب در همین دو وجهی بودن است: قصهای ساده و بازیگوشانه که در پس ماجرای تغییر چهره، از تفاوت و پذیرش میگوید. شاید پرسش اصلی داستان این نباشد که آنا زیباست یا زشت؛ بلکه این باشد که چرا زیبایی را با معیارهایی محدود و از پیش آموخته شده میسنجیم.
سرخوش و بیخیال
دیوید ریموند سداریس، زاده ۲۶ دسامبر ۱۹۵۶، طنزپرداز، کمدین و نویسنده آمریکایی است. او در جانسون سیتی ایالت نیویورک به دنیا آمد و در شهر رالی در کارولینای شمالی بزرگ شد. پس از دوران مدرسه، مدتی در دانشگاه کارولینای غربی تحصیل کرد و سپس به دانشگاه کنت رفت. در سال ۱۹۸۳ به شیکاگو رفت و در سال ۱۹۸۷ از انستیتوی هنر شیکاگو فارغالتحصیل شد؛ از همانجا بود که نوشتن مطالب طنزآمیز برای رادیو و دیگر رسانهها را آغاز کرد. او نویسنده سیزده کتاب پرفروش است که از میان آنها میتوان به «سنجاب به دنبال موش خرما» (با تصویرگری یان فالکونر) و «شاد و خوشبخت» اشاره کرد. از دیگر کتابهای او میتوان به «بیا با جغدها درباره دیابت تحقیق کنیم»، «کالیپسو»، «بالاخره یه روزی قشنگ حرف میزنم»، «سرخوش و بیخیال»، «تعطیلات بیدغدغه» و... اشاره کرد. نوشتههای او در مجله «نیویورکر» و در برنامههای رادیو «بیبیسی چهار» منتشر میشود. این روزها بخشی از سال را در انگلستان و بخشی را در نیویورک میگذراند. کتاب «چه زشت خوشگلی» با الهام از خواهرش، ایمی سداریس، نوشته شده؛ خواهری که به گفته دیوید میتواند ترسناکترین چهرههای دنیا را بسازد. ایمی سداریس در این باره میگوید: «تمام عمرم در حال شکلکدرآوردن بودم. اول برای تقلید از دیگران و بعد برای اینکه ببینم تا کجا میتوانم پیش بروم. شاید بعضی استخوانهای صورتم کم باشد؛ چون راحتتر از بقیه میتوانم چهرهام را حرکت بدهم؛ انگار عروسک جورابیام! حالا که بزرگتر شدهام، این کار برایم سادهتر و بامزهتر شده؛ شاید هم عضلاتی در صورتم رشد کردهاند که اجازه میدهند به شکلهای عجیبی خودم را تا کنم. هرچه باشد، از آن خوشحالم.»

