کودکان مراقب
معرفی مجموعه بچه زبلها به مناسبت روز جهانی کودک
بهار خسروی
گروه کتاب
کودکی از مهمترین و اثرگذارترین دورههای زندگی هر انسانی محسوب میشود؛ تا جایی که در سطح جهانی 20 نوامبر به عنوان «روز جهانی کودک» شناخته میشود. اهمیت این دوره تنها به رشد جسمی و شکلگیری تواناییهای فردی محدود نیست، بلکه تجربهها و آموختههای کودکی میتوانند بر نگرش و رفتار انسان در سالهای بعد نیز اثر بگذارند. در این میان، ادبیات کودک فرصتی فراهم میکند تا کودکان از راه داستان، موقعیتهای تازه را تجربه کنند و درباره خود و جهان پیرامونشان بیاموزند. ادبیات داستانی کودکان، سالهاست که از الگوهای تعلیمی خشک و پندهای مستقیم فاصله گرفته است. روانشناسی رشد نشان میدهد کودک خردسال در برابر دستورهای آمرانه مقاومت روانی نشان میدهد، اما هنگامی که خودش را در جایگاه یک تصمیمگیرنده یا راوی یک قصه ببیند، با اشتیاق یاد میگیرد و مسئولیت رفتارهایش را کمکم به دوش میکشد. مجموعه کتابهای مصور «بچهزبلها» نوشته جین ریگان توسط واحد کتابهای بنفشه انتشارات قدیانی در قالب یک مجموعه کامل ۹ جلدی ترجمه و منتشر شده است. این کتابها در فهرست پرفروشهای نیویورکتایمز قرار دارد و با واژگونسازی هوشمندانه نقشهای معمول میان دنیای کودکان و بزرگسالان، تجربهای سرشار از همدلی و رشد فردی خلق میکند.
محور اصلی ساختار داستانها در تمامی این آثار، استفاده از فرم بازیگوشانه دفترچه راهنما یا دستورالعملهای گامبهگام از زاویه دید اول شخص کودک است. نویسنده با ظرافت، ۹ موقعیت کلیدی از زیست روزمره و عاطفی خردسالان را در این جلدها دستمایه روایت قرار داده است. در جلد اول با نام «چطوری مامان را بزرگ کنم؟»، کودک به شکلی طنزآمیز وظایف مراقبت از مادر و همراهی با او در خانه را برعهده میگیرد. در جلد دوم با عنوان «چطوری بابا را غافلگیر کنم؟»، ماجرای برنامهریزیهای شاد و راههای خوشحال کردن پدر در کانون توجه است. جلد سوم با نام «چطوری از مامانبزرگ مراقبت کنم؟» و جلد چهارم با عنوان «چطوری از بابابزرگ مراقبت کنم؟»، کودک را به همبازی و مراقب دلسوز پدربزرگ و مادربزرگ تبدیل میکنند. جلد پنجم با عنوان «چطوری برای مامانبزرگ و بابابزرگ کتاب بخوانم؟»، فضایی گرم از کتابخوانی اشتراکی را میان دو نسل متفاوت به تصویر میکشد. در جلد ششم با نام «چطوری به نینی جدید خوشامد بگویم؟»، یکی از بزرگترین چالشهای روانی کودکان یعنی تولد نوزاد تازه و مدیریت حسادت ناشی از آن بررسی میشود. جلد هفتم با عنوان «چطوری معلم را آماده کنیم؟»، ماجرای ورود به مهدکودک و مدرسه را با زبانی امن روایت میکند. در نهایت، جلد هشتم با نام «چطوری عاشق مامانبزرگ باشم؟» به زبان مهرورزی و ابراز عشق در خانواده میپردازد و جلد نهم با عنوان «چطوری از بزرگترها مراقبت کنم؟»، راهکارهای شوخطبعانه کودک برای درک خستگیها و مشغلههای بزرگسالان را به تصویر میکشد. شاید درخشانترین ویژگی مفهومی این مجموعه، تمرکز ویژه آن بر ترمیم شکاف نسلی باشد. در زندگی شتابزده و آپارتماننشین امروز، روابط کودکان با نسل پیشین گاه کمرنگ و محدود میشود. جلدهایی که به پدربزرگها و مادربزرگها اختصاص یافتهاند، سالمندان را نه بهعنوان انسانهایی ناتوان و حاشیهای، بلکه رفقایی صمیمی، شریک در بازی و شایسته محبت بیقید و شرط به کودک معرفی میکنند. اثر بدون ذرهای شعارزدگی و نصیحت، نشان میدهد که بزرگترها چقدر از شنیدن یک داستان با لحن کودکانه، قدم زدن در پارک یا حتی یک بازی ساده به وجد میآیند.
درمانگری غیرمستقیم
از منظر روانشناختی، شگرد روایی وارونهسازی نقشها در این کتابها، نوعی درمانگری غیرمستقیم برای حل تعارضات رفتاری است. برای نمونه، در کتاب «چطوری به نینی جدید خوشامد بگویم؟» به کودک دستور داده نمیشود که نسبت به نوزاد حسادت نداشته باشد، بلکه با دادن نقش یک میزبان کاربلد و حمایتگر به او، حسادت احتمالی به غرور و حس برادر یا خواهر بزرگتر بودن بدل میشود. همچنین در کتاب «چطوری معلم را آماده کنیم؟»، به جای آنکه کودک از روز اول مدرسه و معلم غریبه بترسد، چنین فرض میکند که ممکن است آموزگار دچار استرس و خجالت شده باشد؛ بنابراین وظیفه خود میداند که وارد کلاس شود و فضا را برای معلم آرام و امن کند. این دگرگونی زاویه دید، تمام اضطرابهای جدایی و هراس از موقعیت ناشناخته را خنثی میسازد. بخش مهمی از موفقیت بصری و اثرگذاری کتابها، بر دوش طراحیهای آن است. تصویرگریهای پرنشاط، رنگآمیزیهای زنده و بویژه تأکید بر حالات چهره و میمیک شخصیتها سبب شده تضادهای کمیک میان برنامههای کودکانه و چهره مهربان اما مستأصل بزرگترها به بهترین شکل متجلی شود؛ ویژگی قابل توجهی که باعث میشود حتی کودکان پیش از سن سوادآموزی نیز با ورق زدن تصاویر، سیر داستان را دنبال کنند و از جزئیات شوخطبعانه حاشیه صفحات لذت ببرند. در نهایت مجموعه ۹ جلدی «بچهزبلها» را میتوان پلی امن و مفرح میان جهان بیتکلف خردسالی و دنیای پرتنش بزرگسالی دانست. این اثر، والدین و مربیان را از ابزارهای تکراری تنبیه و نهیب زدن بینیاز میکند و نشان میدهد با اعتماد به هوش عاطفی کودکان و بهرهگیری از جادوی بازی و طنز، میتوان صمیمیت خانوادگی، مسئولیتپذیری و عشق را در عمق جان فرزندان نهادینه کرد.
بازی و قصه
بازی، در کنار قصه و کتاب، بخشی مهم از تجربه کودکی است؛ تجربهای که به خیالپردازی فرصت میدهد و کودک را با دیگران همراه میکند. کودک در بازی فقط سرگرم نمیشود؛ نقشهای مختلف را آزمایش میکند، قواعد را میشناسد و در کنار همسالانش راههایی برای مشارکت و همکاری پیدا میکند. بازیهای جمعی فضایی میسازند که در آن حرکت و گفتوگو با هم ترکیب شده و خاطرههایی مشترک شکل میگیرند. با این حال، بسیاری از بازیهای جمعی و سنتی برای کودکان امروز کمتر شناخته شدهاند؛ شاید چون فرصت اجرای آنها در زندگی روزمره کمتر فراهم میشود و سرگرمیهای تازه، جای بخشی از این تجربهها را گرفتهاند. مجموعه 10 جلدی «یک قصه، یک بازی» نوشته پروین پناهی که در انتشارات قدیانی منتشر شده، از جمله آثاری است که میکوشد میان قصهخوانی و آشنایی با بازیهای گروهی پیوند برقرار کند. عنوانهای مجموعه عبارتاند از: «آفتاب مهتاب چه رنگه»، «بالا بلندی دختر هندی»، «تابتاب خمیر شیشه پرپنیر»، «آسیاب بچرخ میچرخم»، «هفتسنگ»، «نان بیار کباب ببر»، «گرگم و گله میزنم»، «عمو زنجیرباف»، «یه مرغ دارم» و «الک و دولک». بسیاری از این عنوانها بزرگسالان را به یاد بازیها و ترانههای دوران کودکیشان میاندازند. برای کودکان امروز نیز این کتابها فرصتیاند تا با بازیهایی آشنا شوند که شاید کمتر در زندگی روزمره تجربه کرده باشند. بازی آفتاب مهتاب چه رنگه، مجموعهای از متلهای کودکانه است که بر بازی گروهی تکیه دارد. بازی، کودک را از جایگاه شنونده یا خواننده صرف بیرون میآورد و او را به مشارکت در بخشی از روایت دعوت میکند. بازی آفتاب مهتاب، بازیای محلی و گروهی است؛ فعالیتی که حرکت، ارتباط با دیگران و شادی جمعی را در کنار هم قرار میدهد. بنابراین، قصه در اینجا تنها وسیلهای برای سرگرمی نیست؛ میتواند مقدماتی برای آشنایی با یک بازی و تجربه آن فراهم کند. در بازی گرگم و گله میزنم، یک کودک نقش گرگ را دارد، یک کودک چوپان است و دیگران در صف گوسفندان پشت سر چوپان قرار میگیرند. گرگ میکوشد یکی از گوسفندان را جدا کند و چوپان و گله با حرکت هماهنگ در برابر او مقاومت میکنند. گفتوگوی آهنگین میان نقشها، بخشی از جذابیت بازی است و به کودکان کمک میکند جریان بازی را دنبال کنند. در اینجا روایت، شخصیتها و حرکت از هم جدا نیستند؛ کودک هم در شنیدن و گفتن مشارکت میکند و هم با دیگران بازی را پیش میبرد. هفتسنگ نیز بر همکاری گروهی و رعایت قوانین و قواعد تأکید دارد. کودکان در این بازی باید به نوبت عمل کنند، موقعیت را بسنجند و در هماهنگی با همگروهیهایشان تصمیم بگیرند. چنین بازیهایی میتواند فرصتی برای تمرین توجه به قواعد و همکاری باشد؛ البته این مهارتها خودبهخود و صرفاً با خواندن کتاب شکل نمیگیرند و به مشارکت واقعی کودکان و همراهی مناسب بزرگسالان وابستهاند.
پیوند قصه و بازی، مجموعه را از کتابی صرفاً خواندنی فراتر میبرد. در هر جلد، نام یک بازی آشنا یا کمتر شناخته شده، کودک و همراهانش را به تجربهای جمعی دعوت میکند؛ تجربهای که با شنیدن و گفتن، حرکت و همراهی شکل میگیرد. از این منظر، بازی ادامه قصه است: کودک میتواند پس از آشنایی با آن، قواعد را کشف کند، نقشها را بشناسد و در کنار همسالانش بازی را
امتحان کند. کودکان در جریان بازی با نوبتگرفتن، پیروی از قواعد و تصمیمگیری در کنار دیگران روبهرو میشوند. البته نتیجه این تجربه از پیش تضمین شده نیست؛ شیوه اجرای بازی، فضای در دسترس و آمادگی کودکان در آن نقش دارد. همراهی بزرگسال نیز زمانی سودمند است که به توضیح و فراهم کردن شرایط محدود بماند و فرصت کشف و انتخاب را از کودک نگیرد. ویژگی اصلی مجموعه «یک قصه، یک بازی» در کنار هم قراردادن قصه و فعالیت گروهی است. این پیوند، کتابخوانی را به فرصتی برای گفتوگو، حرکت و مشارکت تبدیل میکند و میتواند کودکان را با بخشی از بازیهای سنتی آشنا کند.

