ایران گزارش میدهد؛ از جیب خانواده تا تخت بیمارستان؛ صورتحساب سنگین سیگار
صندوق رفاه دانشجویان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی
یک پاکت سیگار، چند دقیقه مصرف و مبلغی که هر روز از جیب پرداخت میشود؛ شاید در نگاه نخست، هزینهای معمولی در میان مخارج روزانه باشد.
اما وقتی خرید سیگار به عادتی تکرارشونده تبدیل میشود، حسابوکتاب آن از چند اسکناس روزانه فراتر میرود.
بخشی از درآمد ماهانه خانواده به خرید محصولی اختصاص پیدا میکند که نهتنها بازده اقتصادی ندارد، بلکه میتواند در سالهای آینده هزینههای سنگین درمان، کاهش توان کاری و مراقبت از بیمار را نیز به خانواده تحمیل کند.
دخانیات از این منظر فقط یک مسئله بهداشتی نیست؛ موضوعی اقتصادی و اجتماعی است که پیامدهای آن از فرد مصرفکننده فراتر میرود و به همسر، فرزندان و حتی نظام سلامت کشور میرسد.
برای بررسی این موضوع کافی است هزینه خرید سیگار را در یک خانواده فرضی محاسبه کنیم. فرض کنیم یکی از اعضای خانواده روزانه یک پاکت سیگار مصرف میکند و قیمت هر پاکت را برای این محاسبه ۱۰۰ هزار تومان در نظر بگیریم. در چنین شرایطی، هزینه روزانه به ۱۰۰ هزار تومان، هزینه ماهانه به سه میلیون تومان و هزینه سالانه به ۳۶ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان میرسد.
اگر این فرد روزانه نصف پاکت مصرف کند، باز هم در پایان سال ۱۸ میلیون و ۲۵۰ هزار تومان برای خرید سیگار هزینه خواهد کرد. در خانوادهای که دو نفر هر کدام روزانه یک پاکت سیگار مصرف میکنند، این رقم سالانه به ۷۳ میلیون تومان افزایش پیدا میکند.
این در حالتی است که این مبلغ میتوانست بخشی از هزینه خوراک، آموزش فرزندان، پوشاک، درمان یا پسانداز خانواده را تأمین کند.
اما ماجرا به پولی که برای خرید پاکت سیگار پرداخت میشود محدود نیست، بخش مهمتر هزینه دخانیات زمانی آشکار میشود که پیامدهای جسمی و اقتصادی مصرف آن بررسی شود.
خسارت اقتصادی دخانیات؛ ضربه به پیکره اقتصاد مقاومتی
از منظر اقتصادی، مصرف دخانیات یک تراژدی ملی است؛ سالانه مبالغ هنگفتی از ارز کشور صرف واردات مواد اولیه یا قاچاق محصولات دخانی میشود و از سوی دیگر، دولت مجبور است چندین برابر درآمد حاصل از مالیات بر سیگار را صرف درمان بیماریهای ناشی از آن در بیمارستانهای دولتی و تأمین داروهای خاص کند.
هزینههای مستقیم و غیرمستقیم دخانیات، از جمله از کارافتادگی نیروهای جوان، غیبتهای ناشی از بیماری و کاهش بهرهوری در محیطهای کاری، ضربهای مهلک به پیکره اقتصاد مقاومتی وارد میکند که جبران آن به سادگی امکانپذیر نیست و بودجههایی که باید صرف توسعه زیرساختها شود، در ریهها دود میشود.
از ریه تا قلب؛ پیامدهایی که بهتدریج آشکار میشوند
یکی از مهمترین پیامدهای شناختهشده مصرف دخانیات، آسیب به دستگاه تنفسی است. دود سیگار ترکیبات شیمیایی متعددی دارد که میتوانند به بافت ریه آسیب برسانند و خطر ابتلا به بیماریهای مزمن تنفسی و انواع سرطان، بهویژه سرطان ریه، را افزایش دهند.
سرفههای مکرر، تنگی نفس هنگام فعالیت، کاهش توان جسمانی و عفونتهای تنفسی میتوانند از نشانههایی باشند که در برخی مصرفکنندگان دیده میشوند. مشکل اینجاست که بسیاری از افراد این علائم را به خستگی، تغییر فصل یا شرایط کاری نسبت میدهند و تا زمانی که اختلال جدیتری ایجاد نشود، برای بررسی آن اقدام نمیکنند.
با این حال، آسیبهای دخانیات به ریه محدود نمیشود. قلب و عروق نیز از مهمترین بخشهای بدن هستند که در معرض اثرات زیانآور دود سیگار
قرار دارند.
مواد شیمیایی موجود در دود میتوانند به دیواره رگها آسیب بزنند، عملکرد طبیعی عروق را مختل کنند و احتمال تشکیل لخته خون را افزایش دهند که در نتیجه، خطر بیماری عروق کرونر قلب، سکته قلبی و سکته مغزی افزایش پیدا میکند.
در همین خصوص دکتر ناصر سمیعی، متخصص ریه اظهار کرد: بسیاری از بیماران من زمانی مراجعه میکنند که دیگر کار از کار گذشته است؛ آنها در اوج سن بازدهی، به دلیل تخریب بافت ریه مجبور به خانهنشینی میشوند و این یعنی حذف یک نیروی مولد از چرخه اقتصاد کشور که خسارتی جبرانناپذیر است.
وی افزود: سیگار کشیدن یک انتخاب شخصی نیست، بلکه یک آسیب اجتماعی است؛ فردی که سیگار میکشد، علاوه بر اشغال تختهای بیمارستانی که میتوانست در اختیار بیماران دیگر باشد، با تحمیل هزینههای درمان به نظام بیمهای، در حقیقت از جیب تمام آحاد جامعه هزینه لذت کوتاهمدت خود را پرداخت میکند.
سمیعی تأکید کرد: تأثیر دخانیات بر بهداشت دهان و دندان نیز بسیار مخرب است؛ زردی دندانها، بوی بد دهان، پسروی لثه و در نهایت از دست دادن دندانها تنها بخشی از عوارض ظاهری است، اما خطر اصلی در سرطانهای حفره دهان نهفته است که اغلب به دلیل مصرف طولانیمدت سیگار و قلیان ایجاد شده و جراحیهای بدشکلکنندهای را به دنبال دارد.
بر اساس اطلاعات سازمان جهانی بهداشت، دخانیات یکی از عوامل مهم خطر برای بیماریهای قلبی و عروقی، بیماریهای تنفسی و بیش از ۲۰ نوع سرطان است.
کارشناسان بهداشت معتقدند سیگار حاوی بیش از چهار هزار ماده شیمیایی است که حداقل ۶۰ مورد آن سرطانزا بودنشان به اثبات رسیده است؛ ترکیباتی نظیر قطران، نیکوتین و مونوکسیدکربن که با هر پُک، مستقیماً وارد جریان خون شده و تمام ارگانهای حیاتی بدن از مغز گرفته تا انگشتان پا را تحت تأثیر مخرب خود قرار میدهند. بنابراین، مصرف سیگار را نمیتوان تنها یک عادت مرتبط با سلامت ریه دانست؛ این عادت میتواند چندین دستگاه حیاتی بدن را درگیر کند. برای خانوادهای که یکی از اعضای آن به بیماری قلبی یا تنفسی مبتلا میشود، هزینهها ممکن است سالها ادامه داشته باشد. آزمایشهای تخصصی، داروهای مستمر، مراجعات پزشکی، احتمال بستری و نیاز به مراقبتهای طولانیمدت، همگی میتوانند فشار مالی قابل توجهی
ایجاد کنند.
خانوادهای که بدون سیگار کشیدن
آسیب میبیند
یکی از ابعاد کمتر مورد توجه مصرف دخانیات، تأثیر آن بر افرادی است که خودشان سیگار نمیکشند. دود دستدوم، اعضای خانواده و اطرافیان مصرفکننده را نیز در معرض مواد زیانآور قرار میدهد.
در خانوادههایی که کودکان در کنار فرد سیگاری زندگی میکنند، نگرانیها جدیتر میشود؛ زیرا کودکان ممکن است در معرض افزایش خطر عفونتهای تنفسی، تشدید آسم و مشکلات دیگر قرار بگیرند.
سازمان جهانی بهداشت تأکید میکند که هیچ سطح بیخطری برای مواجهه با دود دستدوم وجود ندارد.
بنابراین، سیگار کشیدن در اتاق دیگر، کنار پنجره یا در فضای بسته خانه با تصور محافظت از سایر اعضای خانواده، راهکار مطمئنی نیست. ایجاد محیط کاملاً بدون دود در خانه و خودرو، مهمترین اقدام برای محافظت از اعضای خانواده است.
نخستین نخ؛ شروعی که همیشه تفریحی باقی نمیماند
بسیاری از مصرفکنندگان، نخستین تجربه سیگار را در جمع دوستان، محیط کار یا موقعیتهای پراسترس به دست میآورند. گاهی شروع مصرف با کنجکاوی است و گاهی فرد تصور میکند سیگار میتواند به کاهش اضطراب یا تحمل فشارهای روزمره کمک کند.
در ابتدا ممکن است مصرف محدود به مهمانیها یا دورهمیها باشد، اما تکرار این رفتار میتواند آن را به بخشی از برنامه روزانه تبدیل کند.
نیکوتین مادهای وابستگیآور است و همین ویژگی باعث میشود کنار گذاشتن سیگار برای برخی افراد دشوار باشد. فرد ممکن است در آغاز تصور کند هر زمان که بخواهد مصرف را متوقف میکند، اما با گذشت زمان، بدن و رفتار روزانه او به دریافت نیکوتین عادت میکند.
مجید که به تازگی موفق به ترک سیگار شده، میگوید: سالها فکر میکردم بدون سیگار نمیتوانم فکر کنم یا بنویسم، اما حالا که دو ماه است پاک هستم، میبینم که تمرکزم بیشتر شده، صبحها با انرژی بیشتری بیدار میشوم و مهمتر از همه، دیگر شرمنده فرزندانم بابت بوی بد لباسم نیستم.
از سوی دیگر دکتر سجاد علویان، پزشک عمومی و فعال حوزه سلامت همگانی در تشریح آسیبهای قلبی و عروقی ناشی از نیکوتین عنوان کرد: نیکوتین موجود در سیگار و سایر فرآوردههای دخانی، بلافاصله پس از مصرف باعث افزایش ضربان قلب و فشار خون میشود، این ماده شیمیایی موجب انقباض عروق محیطی شده و غلظت خون را بالا میبرد که نتیجه مستقیم آن، فشار مضاعف به عضله قلب و تشکیل پلاکهای چربی در دیواره رگهاست؛ روندی که در نهایت منجر به تصلب شرایین و بروز سکتههای قلبی زودرس، حتی در افراد زیر ۳۰ سال میشود که ما اخیراً نمونههای متعددی از آن را مشاهده کردهایم.
علویان، آسیبهای دخانیات را فراتر از فرد مصرفکننده دانست و گفت: ما در مطبهای خود با کودکانی مواجه هستیم که بدون اینکه لبی به سیگار زده باشند، دچار آسم شدید، عفونتهای مکرر گوش میانی و کاهش ضریب هوشی هستند، چرا که والدین آنها در محیط خانه دخانیات مصرف میکنند. این «دود دستدوم» حاوی غلظت بالاتری از مواد سمی نسبت به دودی است که خود سیگاریها استنشاق میکنند و ریه حساس کودکان در برابر این تهاجم شیمیایی هیچ دفاعی ندارد، که این مصداق بارز کودکآزاری خاموش در کانون خانواده است.
ترک سیگار؛ تصمیمی که به حمایت
نیاز دارد
برای فردی که سالها سیگار مصرف کرده، ترک ممکن است با دشواریهایی مانند بیقراری، تحریکپذیری، اختلال خواب، کاهش تمرکز و میل شدید به مصرف همراه باشد. این نشانهها میتوانند در روزها و هفتههای ابتدایی ترک بروز کنند و درصورت نبود حمایت مناسب، فرد را به بازگشت به مصرف سوق دهند.
به همین دلیل، توصیه به ترک سیگار نباید تنها به جملههایی مانند «اراده کن» یا «از فردا دیگر نکش» محدود شود.
وابستگی به نیکوتین موضوعی است که میتواند به حمایت رفتاری و درمانی نیاز داشته باشد. مشاوره تخصصی، شناسایی موقعیتهای محرک، تغییر عادتهای روزانه و درصورت نیاز استفاده از درمانهای دارویی تأییدشده، از روشهایی هستند که میتوانند احتمال موفقیت در ترک را افزایش دهند. خانواده نیز در این مسیر نقش مهمی دارد. سرزنش، تحقیر و ایجاد تنش معمولاً کمکی به فرد نمیکند. در مقابل، همراهی اعضای خانواده، کاهش مواجهه با موقعیتهای مصرف و تشویق فرد به دریافت کمک تخصصی میتواند مسیر ترک را آسانتر کند.
از سوی دیگر، ترک سیگار فقط به معنای حذف یک هزینه روزانه نیست. کاهش خطر بیماریهای قلبی و تنفسی، بهبود کیفیت زندگی، محافظت از اعضای خانواده در برابر دود دستدوم و افزایش توانایی جسمی و کاری، از دستاوردهای مهم این تصمیم به شمار میروند.
پیشگیری؛ سرمایهگذاری برای سلامت و اقتصاد خانواده
دخانیات را باید از دو زاویه همزمان بررسی کرد: هزینهای که امروز از درآمد خانوار کم میشود و هزینهای که ممکن است فردا در قالب بیماری، درمان و کاهش توان اقتصادی ظاهر شود.
محاسبه هزینه خرید سیگار نشان میدهد حتی مصرف روزانه یک پاکت میتواند در پایان سال دهها میلیون تومان از منابع یک خانواده را به خود اختصاص دهد.
در مقیاس ملی نیز گزارش سازمان جهانی بهداشت نشان میدهد خسارت اقتصادی دخانیات بسیار فراتر از هزینه خرید محصولات آن است.
در چنین شرایطی، پیشگیری از شروع مصرف در میان نوجوانان و جوانان، اجرای سیاستهای مؤثر کنترل دخانیات، جلوگیری از مصرف در محیطهای بسته و فراهم کردن دسترسی به خدمات ترک، باید بخشی از برنامههای سلامت عمومی و حمایت اقتصادی از خانوادهها باشد.
واقعیت این است که پاکت سیگار فقط قیمت خرید خود را روی بستهبندی نشان میدهد؛ اما هزینه واقعی آن در سالهای بعد، در سلامت ریه و قلب، آرامش خانواده، هزینههای درمان و فرصتهای اقتصادی ازدسترفته نمایان میشود.
شاید مهمترین پرسش این نباشد که یک فرد در ماه چقدر برای سیگار پول میپردازد؛ بلکه این باشد که در ازای این هزینه، چه میزان از سلامت و آینده خود و خانوادهاش را به خطر میاندازد.

