گزارش «ایران» از سخنرانی حمید پارسانیا در دانشگاه فارابی قزاقستان
فارابی؛ صدای زنده عقلانیت ایرانی
ظرفیتهای معرفتی «معلم ثانی» برای حل مسائل جهان مدرن
فارابی بیش از هزار سال پس از شکلگیری اندیشههایش، همچنان در متن مباحث فلسفی و فرهنگی جهان اسلام حضور دارد؛ حضوری که از منظر دکتر حمید پارسانیا، استاد علوماجتماعی دانشگاه تهران، ریشه در توانایی این متفکر برای صورتبندی الگویی جامع از عقلانیت و ایجاد پیوند میان سنتهای گوناگون معرفتی دارد. پارسانیا در کنفرانس بینالمللی فارابی که در محل دانشگاه فارابی قزاقستان برگزار شد سخنرانی با موضوع «فارابی در تعاملات فرهنگی و تمدنی معاصر» ارائه کرد و در آن میراث «معلم ثانی» را ظرفیتی زنده برای مواجهه علمی با جهان امروز دانست؛ ظرفیتی که میتواند در گسترش گفتوگوهای میانفرهنگی نقشآفرین باشد. ایده محوری او در این سخنرانی، تبیین جایگاه عقل در فلسفه فارابی و نشاندادن ظرفیتهای معرفتی آن برای فهم نسبت انسان، جهان و حقیقت بود. در این منظومه، عقل انسانی با حقیقتی متعالی پیوند دارد و از رهگذر این ارتباط به مراتب گوناگون معرفت راه مییابد. چنین برداشتی از عقل، بنیان نگرشی فراگیر به علم فراهم میکند که «دانش تجربی»، «معرفت عقلی» و «شناخت متافیزیکی» را در منظومهای مرتبط و معنادار جای میدهد.
احسان محمودی
گروه اندیشه
ویژگیهای دستگاه فلسفی فارابی
حمید پارسانیا با یادآوری جایگاه فارابی بهعنوان معلم ثانی و از مؤسسان فلسفه اسلامی، بر شیوه خلاقانه مواجهه او با میراث فکری یونان و سنتهای معرفتی زمانهاش تأکید کرد. فارابی از خلال این تعامل، دستگاه فلسفی تازهای قوام بخشید که در آن ظرفیتهای معرفتی سنتهای حدیثی، عرفانی، کلامی و عقلی در افقی هماهنگ قرار گرفتند. پارسانیا در توصیف این دستاورد میگوید «فارابی عقلانیتی را شکل داد که جمعی سالم بین قرآن، برهان و عرفان داشت». اهمیت این رویکرد در آن است که عقلانیت را به مجموعهای از استدلالهای مفهومی محدود نمیکند، بلکه آن را در ارتباط با ساحتهای مختلف معرفت انسانی و حقیقت هستی تبیین میکند. این نگاه، اساس استمرار سنت فلسفی فارابی در تاریخ اندیشه اسلامی شد. جریانهای «مشایی»، «اشراقی» و «صدرایی» هر یک در امتداد راهی شکل گرفتند که او هموار کرده بود. ابنسینا، شیخ اشراق، ابنرشد، فخر رازی، خواجه نصیرالدین طوسی، ابنعربی، میرداماد و ملاصدرا از جمله متفکرانی هستند که در مناظرات فلسفی خود به تعمیق و گسترش این میراث یاری رساندند.
این استاد دانشگاه تهران، برای توضیح ژرفای این استمرار، به عبارتی از
علامه طباطبایی اشاره کرد که آیتالله جوادی آملی آن را نقل کرده است: «ابنسینا و ملاصدرا اگر با یکدیگر ممزوج شوند، فارابی میشود.» این تعبیر، فارابی را همچون نقطه تلاقی ظرفیتهای گوناگون فلسفه اسلامی تصویر میکند؛ متفکری که میراث او در اندیشه فیلسوفان پس از خود بازتاب یافته و در عین حال، زمینه طرح پرسشهای تازه را فراهم آورده است.
مراتب عقل در فلسفه فارابی
بنیادیترین بخش تحلیل پارسانیا به تبیین جایگاه عقل و مراتب آن در فلسفه فارابی اختصاص داشت. در این دستگاه فکری، عقل انسانی با حقیقتی متعالی و فراگیر به نام عقل ارتباط برقرار میکند؛ حقیقتی که با شمول وجودی خود اجزای محدود و متکثر عوالم را در کلیتی فراگیر جای میدهد و زمینه فعلیتیافتن ادراکات علمی انسان را فراهم میآورد.
این استاد فلسفه اسلامی در توضیح این مبنا گفت: «عقل انسانی در اثر ارتباط و اتصال با این حقیقت عقلانی به مراتب مختلف معرفت علمی، اعم از علوم تجربی و تجریدی راه مییابد.» بر این اساس، عقل انسانی در مسیر تکامل معرفتی خود از مرتبه «قوه» به «فعلیت» حرکت میکند و امکان دستیابی به سطوح عالیتر شناخت را به دست میآورد. در این منظومه، عقل فعال جایگاهی محوری دارد و ارتباط با آن عالیترین مرتبه تحقق عقل انسانی را رقم میزند. به تعبیر پارسانیا، «عالیترین مرتبه ارتباط به تعبیر فارابی در اثر اتصال با عقل فعال پدید میآید و انسان در این صورت صاحب عقل مستفاد میشود.»
این تبیین از عقل، پیامدهای مهمی برای فهم علم و شناخت انسانی دارد. عقل در فلسفه فارابی، بنیان و افقی فراگیر برای مراتب مختلف معرفت است و دانش تجربی نیز در نسبت با این بنیان معنا پیدا میکند. از همینرو، علم در این منظومه، افزون بر شناخت پدیدههای طبیعی و محسوس، شناخت ارزشها، غایات زندگی، سعادت و شقاوت انسان و آغاز و انجام حیات او را نیز دربرمیگیرد.
پارسانیا همچنین یادآور میشود که بخش مهمی از تاریخ فلسفه اسلامی پس از فارابی به تبیین چگونگی اتصال انسان با حقایق عقلی و بررسی نسبت عقل فعال با مراتب قوای حسی و خیالی اختصاص داشته است. این موضوع، گستره نظریه شناخت در فلسفه اسلامی را نشان میدهد؛ نظریهای که در آن ساحتهای حسی، خیالی و عقلی در مسیر شکلگیری معرفت انسانی با یکدیگر ارتباط دارند و فیلسوفان پس از فارابی ابعاد مختلف این ارتباط را بررسی و تعمیق کردهاند.
کاربرد عقلانیت فارابی
برای گفتوگو با جهان مدرن
پارسانیا بحث مراتب عقل را در نسبت با تحولات فرهنگی و معرفتی جهان مدرن قرار میدهد. به اعتقاد او، نوع و سطح عقلانیت و علم از مهمترین عناصر هویتبخش هر فرهنگ و تمدن است. او با بهرهگیری از آرای ماکس وبر توضیح میدهد که تمدن مدرن بر گسترش عقلانیت معطوف به اهداف دنیوی و علوم ابزاری استوار شده است؛ وضعیتی که وبر در کتاب «دانشمند و سیاستمدار» در سال ۱۹۱۹ به تحلیل آن پرداخته است.
این استاد حوزه و دانشگاه، در توضیح تحولات تاریخی این عقلانیت، به سه جریان مهم اشاره کرد: «تجربهگرایی» با اندیشههای بیکن، لاک، برکلی و هیوم؛ «عقلگرایی مدرن» در بستر آرای دکارت و کانت؛ و «جریانهای نوکانتی و پسامدرن» که معرفت علمی را با ابعاد تاریخی، فرهنگی و بیناذهنی پیوند میدهند. در تحلیل او، یکی از ظرفیتهای سنت فارابی برای گفتوگو با این جریانها، تبیین نسبت معرفت تجربی با مبانی عقلانی و شهودی آن است.
پارســــــانیا در همیــــــــن چارچـــــوب، نامه
امام خمینی(ره) به گورباچف را نمونهای از حضور فعال میراث فلسفی فارابی در تعاملات تمدنی معاصر معرفی کرد. ارجاع امام خمینی(ره) به ابنسینا، شیخ اشراق و ابنعربی و تأکید بر اهمیت شناخت شهودی و مراتب عقل، از منظر پارسانیا نشاندهنده ظرفیت فلسفه اسلامی برای ارائه افقی گسترده از معرفت است. این رویکرد، علم تجربی را در پیوند با مبانی عقلی آن تبیین میکند و برای شناخت متافیزیکی و شهودی نیز جایگاهی بنیادین در نظر میگیرد.
اهمیت این میراث برای ایران معاصر نیز در تداوم حکمت نوصدرایی و مواجهه فعال آن با جریانهای فکری جهان جدید آشکار میشود. پارسانیا معتقد است حکمت نوصدرایی در ایران امروز، هم خود را وامدار فارابی میداند و هم مواجهات فرهنگی و تمدنی خود را در رقابتهای سازنده علمی با جهان مدرن بر همین پایگاه سامان میبخشد. به این اعتبار، بازخوانی سنت فلسفی فارابی میتواند زمینه حضور مؤثرتر اندیشه ایرانی و اسلامی را در گفتوگوهای علمی و تمدنی معاصر فراهم کند.

