نشانههای ورود حوزه به دنیای جدید
مهراب صادقنیا
استاد جامعهشناسی فرهنگی دانشگاه ادیان و مذاهب
«ارتباطات میانفرهنگی»، «فقه محیط زیست»، «فقه اجتماعی»، «قرآن و کتاب مقدس»؛ اینها برخی از عنوانهای درسی طلبههای حوزههای علمیه است که چند سالی است توفیق تدریس آنها را دارم. درسهایی از این دست در سرفصلهای آموزشی طلبهها کم نیستند. عنوانهای جذابی که نشانه چیزی فراتر از یک تغییر ساده در برنامه آموزشی طلبههاست. این درسها نشانه یک تغییر پارادایم و تقلا برای پاسخگویی به اقتضائات جهان معاصر است. نشانه عبور حوزه از دیوارهای مدرسه و ورود به جهان نو شوندهای است که هر روز پیچیدهتر میشود.
از دریچه جامعهشناسی آموزش و جامعهشناسی دین، وجود درسهایی چون «فقه اجتماعی» و یا «فقه محیط زیست» گویای این حقیقت است که نهاد اجتهاد و فقاهت به این خودآگاهی رسیده که دین اسلام برای ساختارها، نهادهای کلان اجتماعی، روابط قدرت، عدالت توزیعی و نظامات سیاسی و مدنی حرفی برای گفتن دارد. این یعنی حرکت از «انسان انتزاعی تکافتاده» به سوی «انسانِ در بستر اجتماع و ساختار» و گذر به «فقه اجتماعی». از سوی دیگر، وجود این درسها به معنای علاقه حوزه علمیه به مواجهه با بحرانها و دغدغههای نوپدید جهان سکولار و بازیگری در این جهان است. برخی از مسائل تا چند دهه پیش، مسأله فقه و اللهیات محسوب نمیشدند، چون یا ابعاد بحرانی نداشتند یا به چشم نمیآمدند؛ ولی حالا، بحران اکولوژیک، گرمایش زمین، نابودی منابع طبیعی و حیوانات به مسأله حوزه و دین تبدیل شدهاند. ورود حوزه به این عرصه نشان میدهد که قرار نیست دین نسبت به بقای کره زمین و بحرانهای زیستمحیطی انسان امروز بیتفاوت بماند؛ بلکه به دنبال استخراج نظاموارهای از اخلاق و احکام محیطزیستی از درون منابع اسلامی است.
از سوی دیگر، وجود این درسها در سرفصل آموزشی طلبهها، نشانه ورود حوزه علمیه به میدان گفتوگوی جهانی و بینفرهنگی است. طلبه امروز نمیتواند در فضایی گلخانهای و بدون شناخت «دیگری» زندگی کند. امروزه در حوزه علمیه از درک ضرورت «جامعهپذیری جهانی» و کارآمدی در عرصه تبلیغ و ارتباطات بینالمللی سخن میگویند. هرچند فاصله زیادی میان تدریس این دروس در کلاسها تا نهادینهسازی کامل نتایج آنها در بدنه فکری و عملی جامعه وجود دارد، اما همین که این مفاهیم به متن رسمی آموزش حوزههای علمیه راه یافتهاند، نشان میدهد که ذهنیت حوزوی از «انتزاع صرف» به سوی «مسألهمندی و جامعهنگری» در حرکت است.

