خودشناسی و مراقبت
درباره دو کتاب وقتش که برسد التیام مییابی و بدون فریاد، بدون تنبیه
سمانه کدخدایی مرغزار
مترجم
ترجمه کتاب «وقتش که برسد التیام مییابی» برای من با نیازی شخصی آغاز شد. همانطور که در مقدمه کتاب هم نوشتهام، وقتی آن را ترجمه میکردم قرار بود زخمی جسمی را التیام بدهم. در ابتدا هم قصد انتشارش را نداشتم و فکر میکردم به مجموعه ترجمههای شخصیام اضافه میشود. بعدها فهمیدم کتاب پیشتر ترجمه و منتشر شده است. من مترجم حرفهای نیستم و معمولاً بازار نشر و عنوانهای تازه را دنبال نمیکنم. مواجههام با این کتاب هم از همین جنس بود. اول بهعنوان خواننده به آن نزدیک شدم و بعد خواستم آنچه را میخوانم به فارسی برگردانم. آنچه جذبم کرد، مجال روبهروشدن با خود بود. گاهی برای آنچه در درونمان میگذرد کلمهای نداریم. متنی میخوانیم و احساس میکنیم توانسته بخشی از آن تجربه مبهم را بیان کند. برای من، بخشهایی از این کتاب چنین کارکردی داشت. وقتی پیشنهاد شد گزیدهای از ترجمه را برای انتشار آماده کنم، دلکندن از قسمتهایی که در مسیر التیام همراهم بودند آسان نبود. درعین حال امیدوار بودم همان بخشها برای خواننده دیگری هم تسلیبخش باشند. به گمانم هسته کتاب، شناختن خود در جریان التیام است. آدمی باید بتواند رنجش را ببیند و به احساساتش توجه کند. عنوان کتاب از رسیدن وقت التیام میگوید، اما درون آن مدام با دعوت به رهاکردن، تغییرکردن و دوباره آغازکردن روبهرو میشویم، انگار گذشت زمان با آمادگی و مشارکت خود ما معنا پیدا میکند.
به نظرم یکی از ویژگیهای مهم کتاب «وقتش که برسد التیام مییابی» این است که برای توجه به احساسات و آسیبپذیری انسان جا باز میکند. در زندگی روزمره ممکن است آنقدر درگیر انجام وظایف و پاسخدادن به انتظارات دیگران باشیم که حتی فرصت نکنیم از خودمان حالی بپرسیم. گاهی هم از خودمان انتظار داریم زودتر از بحران عبور کنیم و به وضعیت عادی برگردیم. این کتاب فرصتی فراهم میکند که در برابر چنین انتظاری درنگ کنیم و به آنچه در درونمان میگذرد توجه بیشتری نشان بدهیم. نسبت کتاب با تجربه خواننده ایرانی را میتوان در موضوعهایی مانند ترس از تغییر، دشواری دلکندن، احساس تنهایی و نیاز به امنیت دید. این تجربهها برای بسیاری از ما آشناست. در محیطی که گاهی بیان رنج با نگرانی از قضاوت دیگران همراه میشود، خواندن متنی درباره این احساسات میتواند به آدم کمک کند تجربهاش را بهتر بشناسد و آن را پنهان نکند. البته نمیتوانم تجربه شخصیام از خواندن و ترجمه کتاب را به همه جامعه تعمیم بدهم. رنج هر فرد شرایط و پیشینه خودش را دارد. فشارهای اقتصادی، اجتماعی و خانوادگی نیز با تغییر نگرش فرد از میان نمیرود. ارزش چنین کتابی در این است که در میانه این شرایط، امکان توجه به خود و تأمل در انتخابهایمان را فراهم میکند.
بخشی از یک تجربه
کتاب «وقتش که برسد التیام مییابی» را به کسانی که در دورهای از فقدان، جدایی، سرخوردگی یا تغییر قرار دارند و میخواهند با آرامش بیشتری به تجربه خود نگاه کنند، همچنین به افرادی که احساس میکنند در وضعیتی ماندهاند که دیگر برایشان مناسب نیست، اما هنوز شهامت یا آمادگی بیرونآمدن از آن را پیدا نکردهاند، پیشنهاد میدهم. بسیاری از مطالب کتاب به همین لحظههای تردید و گذار مربوط میشود. لازم هم نیست خواننده حتماً درگیر بحرانی بزرگ باشد. گاهی آدم در ظاهر زندگی معمولش را ادامه میدهد، اما پرسشهایی درباره رابطهها، خواستهها و آیندهاش دارد. این کتاب میتواند همراهی برای فکرکردن به این پرسشها باشد. ساختار بخشهای کوتاه آن هم اجازه میدهد خواننده درنگ کند و بعضی قسمتها را دوباره بخواند. بهتر است با انتظار تأمل و همراهی سراغ کتاب رفت. تجربه من هم همین بود. بعضی بخشها در زمانی مشخص به کارم آمدند.
در کتاب «وقتش که برسد التیام مییابی» لحن و فضای عاطفی از هم جدا نیستند. جملهها اغلب ساده و خطابشان مستقیم است، اما انتقال همین سادگی به فارسی دقت میخواهد. اگر زبان بیش از اندازه رسمی شود، میان متن و خواننده فاصله میافتد، اگر هم بیش از اندازه احساساتی شود، ممکن است شعار و کلیشهای به نظر برسد. ریتم نثر هم در این میان اهمیت دارد. در بخشهای کوتاه، جای مکثها و نحوه پایانیافتن جمله میتواند بر دریافت خواننده اثر بگذارد. همچنین واژههایی مانند التیام، رهاکردن و دگرگونی در سراسر کتاب به هم پیوند دارند و لازم است منطقی بهکار بروند. من نسبت شخصی نزدیکی با کتاب داشتم. این نزدیکی کمک میکرد بعضی بخشها را بهتر حس کنم، اما لازم بود مراقب باشم دریافت شخصیام جای مقصود نویسنده را نگیرد. برای من، توجه همزمان به این دو وجه اهمیت داشت.
جایگاه این کتاب برای من به شرایط ترجمهاش گره خورده است. ترجمه بخشی از مواجهه شخصیام با کتاب بود و در دورهای انجام شد که خودم به التیام نیاز داشتم. به همین دلیل، وقتی قرار شد دوستانم در نشر دکسا کتاب را منتشر کنند، احساس میکردم بخشی از تجربهام را با دیگران در میان میگذارم. در مقدمه هم نوشتهام که هنگام آمادهکردن متن برای انتشار هنوز زخمی بودم و نمیدانستم همزمان با انتشار آن التیام مییابم یا نه. حالا هم زخمیام. این بلاتکلیفی بخشی از نسبت من با کتاب است. از موضع کسی دربارهاش حرف نمیزنم که مسیر را به پایان رسانده و اکنون پاسخ همهچیز را میداند. من هم خوانندهای بودم که در بعضی صفحههای آن تسلی و امید پیدا کردم.
مسئولیت والد
آنچه مرا به ترجمه کتاب «بدون فریاد، بدون تنبیه» ترغیب کرد، نخست نوع نگاه و تلاش دوستانم در نشر دکسا برای انتشار چنین کتابهای کاربردی در حوزه کارآمدی نهاد خانواده و فرزندپروری بود. دوم نوع نگاه کتاب به رابطه والد و کودک برایم تأملبرانگیز بود. بسیاری از پرسشهای ما درباره فرزندپروری از اینجا شروع میشود که چگونه رفتار کودک را تغییر بدهیم، چگونه او را به همکاری وادار کنیم یا در برابر نافرمانیاش چه واکنشی نشان بدهیم. جان فوگل توجه ما را به خودمان هم جلب میکند. وقتی کودک رفتاری نامتعارف دارد، در ما چه اتفاقی میافتد؟ چه انتظاری از او داریم و واکنشمان چقدر آگاهانه است؟ برای من این جابهجایی نقطه آغاز اهمیت بود، چون والد را هم انسانی میبیند که نیازمند شناخت، یادگیری و گاهی ترمیم است. هسته کتاب را میتوان در پیوند میان آگاهی والد، کیفیت رابطه و شیوه تربیت پیدا کرد. کودک برای رشد به محبت و امنیت نیاز دارد و همزمان باید مرزها و مسئولیت رفتار خود را بشناسد. مسأله این است که چگونه این مرزها را بدون ترساندن و شرمنده کردن او برقرار کنیم. کتاب از ما میخواهد پیش از واکنش، درنگ کنیم و با کنجکاوی ببینیم پشت رفتار کودک چه میگذرد. این نگاه برایم جذاب بود، چون تربیت را فرآیندی روزانه میداند که در آن هم کودک رشد میکند و هم والد فرصت تغییر پیدا میکند.
به نظرم مهمترین ویژگی کتاب «بدون فریاد، بدون تنبیه»، کنار هم قرار دادن احترام به کودک و مسئولیت والد است. برای برخی خانوادهها هنوز این پرسش وجود دارد که اگر تنبیه را کنار بگذاریم، چطور قاطع باشیم؟ گاهی هم احترام به احساسات کودک با پذیرفتن همه خواستههای او اشتباه گرفته میشود. پرداختن کتاب به مرزها، پیامدها و نشاندادن راه، کمک میکند این مفاهیم را دقیقتر ببینیم. میتوان احساس کودک را پذیرفت و درهمان حال، رفتاری آسیبزا را متوقف کرد. میتوان مهربان بود و تصمیم روشنی گرفت. ویژگی دیگرش توجه به موقعیتهایی است که در زندگی خانوادگی تکرار میشوند. فاصله میان دانستن و عملکردن معمولاً همان لحظهای آشکار میشود که خستهایم، عجله داریم یا احساس میکنیم حرفمان شنیده نمیشود. اهمیت موضوع توقف میان محرک و پاسخ در همینجاست. همچنین جایگاهی که کتاب برای ترمیم و آشتی قائل است، ارزش دارد. رابطه با یک اشتباه پایان نمییابد. پذیرفتن مسئولیت و تلاش برای جبران هم بخشی از تربیت است. فکر میکنم این نگاه برای خوانندهای که زیر فشار تصویر والد بینقص قرار گرفته، راهی واقعبینانهتر دارد.
تأمل بهموقع در موقعیتهای ضروری
در درجه نخست کتاب«بدون فریاد، بدون تنبیه» را به پدرها و مادرهایی توصیه میکنم که میخواهند رابطه خود را با فرزندشان بهتر بفهمند، بهویژه کسانی که تصمیم دارند فریاد نزنند، اما هنگام تنش دوباره به همان واکنش همیشگی برمیگردند. این کتاب میتواند فرصتی باشد برای تأمل درباره موقعیتهایی که در آنها اختیار از کف میدهیم و درباره شیوههایی که از خانواده خود آموختهایم. کسانی هم که در آستانه پدر یا مادر شدن هستند، میتوانند با خواندن آن درباره انتظاراتشان از کودک و نقش خود فکر کنند. مربیان، معلمان و دیگر بزرگسالانی که با کودکان سروکار دارند نیز مخاطب آن هستند. موضوعاتی مانند الگوبودن، شناخت احساسات، مرزبندی و ترمیم رابطه در محیط آموزشی هم نمود دارند. ارزش چنین کتابی وقتی بیشتر میشود که خواندنش با مشاهده و تمرین همراه باشد.
دشوارترین بخش ترجمه برای این کتاب، حفظ لحن بود، هرچند لحن از واژگان و فضای عاطفی جدا نیست. در کتابی درباره فرزندپروری، نحوه بیان اهمیت زیادی دارد. متن باید روشن و دقیق باشد و درعین حال، مخاطب احساس نکند کسی از جایگاهی بالاتر مشغول قضاوتکردن اوست. انتقال این همراهی به فارسی نیازمند دقت است. یک جمله ممکن است از نظر معنایی درست ترجمه شود اما ناخواسته لحنی آمرانه یا سرزنشآمیز پیدا کند. در انتخاب واژهها هم حفظ تفاوت مفاهیم مهم است. تنبیه، پیامد، مرز و مسئولیت هرکدام معنایی دارند و نمیتوان آنها را به جای یکدیگر گذاشت. برای من معیار این است که خواننده هم مفهوم را درست دریافت کند و هم بتواند ارتباط آن را با زندگی روزمره خود ببیند. رسیدن به این تعادل آسان نیست و شاید از کار درنیامده باشد.
اهمیت کتاب «بدون فریاد، بدون تنبیه» برای من به نزدیکی موضوعش با زندگی روزمره برمیگردد. با متنی روبهرو هستیم که خواننده ممکن است امروز آن را بخواند و چند ساعت بعد، هنگام اختلاف با فرزندش، جمله یا پرسشی از آن را به یاد بیاورد. همین نزدیکی، مسئولیت ترجمه را برایم پررنگ کرد. دقت در چنین اثری فقط به انتقال اطلاعات محدود نمیشود. باید مراقب بود شیوه بیان نیز به فهم درست رابطه و موقعیت کمک کند. در سطح شخصی هم موضوع کتاب مجال تأمل دارد. پرداختن به واکنشهای والد، انتظارات او و امکان جبران اشتباه، پرسشهایی ایجاد میکند که نمیتوان همیشه از فاصله به آنها نگاه کرد. از این جهت، جایگاه این اثر را در فرصتی میبینم که برای بازاندیشی درباره مراقبت و مسئولیت فراهم میکند. دوست دارم ترجمه بتواند این فرصت را به خواننده هم منتقل کند و او را به مشاهده دقیقتر رابطهاش با کودک دعوت کند.
کمک به شنیده شدن صدای نویسنده
مترجم با شناخت و حساسیت زبانی خودش کار میکند و انتخابهایش ناگزیر در متن حضور دارد. انتخاب واژه، ساخت جمله و تنظیم آهنگ نثر بدون دخالت ذوق و داوری او ممکن نیست. با این حال، برای این حضور حد قائلم. زبان شخصی مترجم باید به شنیده شدن صدای نویسنده کمک کند. اگر همه نویسندگان در ترجمه من شبیه هم حرف بزنند، احتمالاً ویژگیهای زبان خودم بیش از اندازه بر متن غلبه کرده است. برای من، روانی به معنای آزادی در تغییر معنا نیست. میتوان ساخت جمله را متناسب با فارسی بازسازی کرد اما باید تأکیدها، رابطه مفاهیم و لحن نویسنده حفظ شود. بهخصوص در متنی آموزشی، نباید توضیح یا برداشت شخصی را بینشانه وارد نوشته کرد. در بازخوانی هم از خودم میپرسم آیا این عبارت به فهم متن کمک میکند و با صدای نویسنده سازگار است، یا فقط جملهای است که خودم دوست دارم بنویسمش؟ این پرسش برای مهار حضور شخصی مترجم ضروری
است.

