فاصله آموزش با نیاز صنعت و شرایط نامناسب اشتغال، تأمین نیروی انسانی را دشوار کرده است
بازار کار مازندران در جست‌وجوی نیروی ماهر
دستگاه‌ها برای تولید آماده‌اند، فرصت‌های شغلی روی میز کارفرمایان قرار دارد و در سوی دیگر، جوانانی هستند که همچنان به دنبال کار می‌گردند؛ با این حال، پیدا کردن نیروی ماهر برای برخی واحدهای تولیدی مازندران به دغدغه‌ای جدی تبدیل شده است. این تناقض در بازار کار استان، از شکافی خبر می‌دهد که میان تحصیلات، مهارت و نیاز واقعی بنگاه‌های اقتصادی شکل گرفته و با مهاجرت نیروهای متخصص و تغییرات جمعیتی، ابعاد گسترده‌تری پیدا می‌کند. مسأله بازار کار مازندران فقط به تعداد فرصت‌های شغلی یا شمار افراد جویای کار محدود نمی‌شود؛ آنچه فعالیت برخی بنگاه‌های اقتصادی را با مشکل روبه‌رو کرده، پیدا نشدن نیرویی است که مهارت و تجربه لازم برای انجام کار را داشته باشد. در چنین شرایطی، تأمین نیروی انسانی دیگر صرفاً به تربیت نیروی متخصص وابسته نیست و عواملی مانند شرایط اشتغال، دستمزد، امنیت شغلی و امکان ماندگاری نیروها نیز در آن نقش دارند.
شیما جهان‌بخش
گروه ایران زمین
کمبود مهارت؛
مانع تأمین نیروی انسانی
«سیدعلی‌اصغر حسینی‌شیروانی»، مدیرکل تعاون، کار و رفاه اجتماعی مازندران، با اشاره به دشواری تأمین نیروی انسانی در برخی واحدهای تولیدی استان به «ایران» می‌گوید: «این مشکل در بعضی واحدها به اندازه‌ای جدی است که حتی جذب تعداد محدودی نیروی کار نیز به‌سادگی امکان‌پذیر نیست. به طور مثال یک واحد تولیدی در قائمشهر برای جذب ۳۰ نفر با مشکل تأمین نیروی انسانی روبه‌رو شده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد وجود فرصت شغلی به‌تنهایی برای تأمین نیروی مورد نیاز تولید ، کافی نیست.»
او یکی از ریشه‌های این وضعیت را کم‌رنگ بودن آموزش‌های مهارتی در نظام آموزشی کشور می‌داند و معتقد است:« آموزش مهارت‌های مورد نیاز بازار کار باید از دوران مدرسه آغاز شود و در دانشگاه نیز ادامه پیدا کند. وقتی آموزش‌های دانشگاهی و حتی سرفصل‌های آموزش‌وپرورش با نیازهای واقعی محیط کار پیوند کافی نداشته باشند، بخشی از فارغ‌التحصیلان با وجود برخورداری از تحصیلات، آمادگی لازم برای ورود به مشاغل تخصصی را نخواهند داشت.»
حسینی‌شیروانی با تأکید بر اهمیت سرمایه انسانی در توسعه اقتصادی، سرمایه‌گذاری روی نیروی کار را از مهم‌ترین انواع سرمایه‌گذاری می‌داند ومی افزاید:« توسعه واحدهای تولیدی و افزایش ظرفیت اشتغال، بدون توجه به آموزش و توانمندسازی نیروی انسانی، نمی‌تواند به نتیجه مطلوبی برسد. به همین دلیل، تقویت فرهنگ مهارت‌آموزی و افزایش استقبال جوانان از مشاغل فنی باید در کنار برنامه‌های توسعه اشتغال دنبال شود.»
سالمندی جمعیت
و دشوارتر شدن تأمین نیروی کار
مدیرکل تعاون، کار و رفاه اجتماعی مازندران، تغییرات جمعیتی را نیز از عواملی می‌داند که در سال‌های آینده بر بازار کار اثر خواهد گذاشت. به گفته او، افزایش جمعیت سالمند و کاهش تعداد فرزندان در خانواده‌ها، ترکیب جمعیتی کشور را تغییر می‌دهد و تأمین نیروی کار برای بخش تولید را دشوارتر می‌کند. از این‌رو، پیامدهای این روند باید از هم‌اکنون در برنامه‌ریزی‌های مربوط به بازار کار مورد توجه قرار گیرد.
او به محدودیت منابع تسهیلات اشتغالزایی و مشاغل خانگی اشاره می‌کند و می‌گوید: «در چنین شرایطی هدایت اعتبارات به سمت طرح‌های دارای توجیه اقتصادی بسیار مهم است. در واقع هماهنگی دستگاه‌های اجرایی و بانک‌ها در تخصیص منابع می‌تواند به اثربخشی بیشتر تسهیلات و پایداری فرصت‌های شغلی ایجادشده، کمک کند.»
مهاجرت نیروی ماهر و دشواری جایگزینی متخصصان
در کنار فاصله میان آموزش و نیاز صنعت، خروج نیروهای ماهر از بازار کار نیز به نگرانی فعالان اقتصادی تبدیل شده است. «سیدمجتبی‌رضوی»، رئیس خانه صنعت، معدن و تجارت مازندران، با اشاره به مشکلات دیرینه بخش صنعت استان، از کمبود زمین و نیروی کار به‌عنوان دو چالش مهم واحدهای تولیدی یاد می‌کند و به «ایران»می‌گوید:« آثار کمبود نیروی انسانی ممکن است در یک سال آینده بیشتر نمایان شود؛ زیرا از یک سو بخشی از نیروهای متخصص و ماهر به خارج از کشور مهاجرت می‌کنند و از سوی دیگر، فارغ‌التحصیلان دانشگاهی در مواردی مهارت‌های مورد نیاز صنایع را در اختیار ندارند.»
او بخشی از مهاجرت نیروهای متخصص را ناشی از سیاست‌گذاری‌های نادرست می‌داند و معتقد است:« وقتی زمینه مناسب برای فعالیت و ماندگاری نیروی ماهر فراهم نباشد، صنایع با دشواری بیشتری برای حفظ نیروهای باتجربه روبه‌رو می‌شوند.»
جایگزینی نیروی ماهر، زمان‌بر است
رئیس خانه صنعت، معدن و تجارت مازندران در توضیح دشواری جایگزینی نیروها، به تجربه برخی واحدهای صنعتی در به‌کارگیری نیروی کار مهاجر اشاره می‌کند. به گفته او، بخشی از این نیروها در ابتدای ورود به واحدهای تولیدی، کارگر ساده بوده‌اند، اما در جریان فعالیت و با یادگیری مهارت‌های مورد نیاز، به نیروهای ماهر و باتجربه تبدیل شده‌اند؛ نیروهایی که جایگزین کردن آنها در صورت خروج از واحد تولیدی به‌سادگی امکان‌پذیر نیست. کارفرمایان تمایلی به از دست دادن نیروهایی ندارند که در طول زمان با محیط کار، دستگاه‌ها و فرآیند تولید آشنا شده‌اند.
رضوی با اشاره به طرح موضوع استفاده قانونی از نیروهای ماهر مهاجر در سال گذشته، می‌گوید: «درخواست دریافت مجوز برای این منظور از استانداری مطرح شده، اما به نتیجه نرسیده است.» به اعتقاد او، در شرایطی که موضوع خروج اتباع فاقد مجوز از کشور مطرح است، خروج نیروهای ماهری که در برخی واحدهای صنعتی تجربه و تخصص به دست آورده‌اند، می‌تواند برای این واحدها مشکل ایجاد کند؛ چراکه تربیت و جایگزینی نیرویی با همان میزان مهارت و آشنایی با فرآیند تولید، به زمان نیاز دارد. این موضوع از نگاه فعالان صنعت، ضرورت توجه هم‌زمان به ساماندهی نیروی کار و حفظ ظرفیت‌های مهارتی شکل‌گرفته در واحدهای تولیدی را نشان می‌دهد.
آموزش‌های فنی‌وحرفه‌ای هنوز پاسخگوی نیاز صنعت نیست
رضوی با وجود تأکید بر اهمیت آموزش‌های مهارتی، معتقد است:« باوجود اقداماتی که برای تربیت نیروی کار انجام شده، صنایع همچنان در تأمین نیروی ماهر با دشواری روبه‌رو هستند و آموزش‌های فعلی نتوانسته‌اند آنها را از جست‌وجوی نیروی متخصص بی‌نیاز کنند.»
این اظهارات نشان می‌دهد فاصله میان آموزش و صنعت تنها به محتوای دوره‌های آموزشی محدود نیست؛ پیوند مؤثرتر مراکز مهارتی با واحدهای تولیدی و آشنایی کارآموزان با شرایط واقعی محیط کار نیز در آماده‌سازی نیروی انسانی اهمیت دارد. با این حال، حتی تربیت نیروی متناسب با نیاز صنعت نیز زمانی به حل مشکل کمبود نیروی انسانی کمک می‌کند که زمینه ماندگاری او در محیط کار فراهم باشد.
وقتی ماندن در کارخانه
صرفه اقتصادی ندارد
در سوی دیگر این مسأله، کارگرانی قرار دارند که از دشواری‌های ماندن در مشاغل تولیدی می‌گویند. گفت‌وگو با تعدادی از کارگران واحدهای صنعتی مازندران نشان می‌دهد «دستمزد کم»، «ساعات طولانی کار»، «هزینه رفت‌وآمد» و «نگرانی از آینده شغلی»، در تصمیم آنها برای ادامه فعالیت در کارخانه نقش دارد؛ عواملی که می‌توانند انگیزه ورود و ماندگاری نیروی ماهر در بخش تولید را کاهش دهند. «مهدی» یکی از کارگرانی است که تناسب نداشتن دستمزد با ساعات کار را از مهم‌ترین مشکلات شاغلان در کارخانه‌ها می‌داند و در گفت‌وگو با «ایران» می‌گوید: «گاهی کارگران ۱۲ تا ۱۴ ساعت در روز کار می‌کنند، اما دریافتی آنها متناسب با زمانی که در محیط کار می‌گذرانند، نیست.»
او معتقد است:« وقتی فرد می‌تواند با چند ساعت فعالیت در مشاغلی مانند رانندگی در تاکسی‌های اینترنتی یا دست‌فروشی درآمد بیشتری به دست بیاورد و زمان کارش را نیز مدیریت کند، طبیعی است که درباره ادامه فعالیت در کارخانه با دستمزد حداقلی تجدیدنظر کند.»
این مسأله فقط به میزان حقوق دریافتی حدود نمی‌شود. بخشی از کارخانه‌ها در فاصله زیادی از محل سکونت کارگران و خارج از محدوده شهری قرار دارند و نبود دسترسی مناسب به حمل‌ونقل عمومی، هزینه و زمان رفت‌وآمد را نیز به دشواری‌های اشتغال اضافه می‌کند. «حسین افضلی»، کارگر یکی از واحدهای تولید کاغذ، از همین مشکل می‌گوید: «فاصله محل کار از محل سکونت و نبود وسیله حمل‌ونقل عمومی مناسب، رفت‌وآمد روزانه را برای کارگران دشوار و پرهزینه کرده است. در چنین وضعیتی، بخشی از درآمد کارگر صرف رفت‌وآمد می‌شود و زمان بیشتری نیز برای رسیدن به محل کار و بازگشت به خانه از دست می‌رود.»
امنیت شغلی و حمایت‌های بیمه‌ای؛ دغدغه کارگران
دستمزد پایین و دشواری رفت‌وآمد، تنها بخشی از مشکلاتی است که کارگران در گفت‌وگوهای خود مطرح می‌کنند. نگرانی از قطع همکاری در صورت اعتراض به شرایط کار و هزینه‌های درمان نیز ازجمله عواملی است که بر احساس امنیت شغلی آنها اثر می‌گذارد. «زهرا» با اشاره به نگرانی برخی کارگران از اعتراض به شرایط محیط کار می‌گوید: «ترس از دست دادن شغل، گاهی مانع بیان مشکلات و مطالبه حقوق می‌شود. ما احساس می‌کنیم تا زمانی که جوان هستیم و توان کار داریم، کارفرما ما را می‌خواهد و زمانی که جوانی‌مان رفت، حمایت نمی‌شویم.» او همچنین نداشتن بیمه تکمیلی را از دغدغه‌های کارگران می‌داند؛ موضوعی که در صورت بروز بیماری یا نیاز به درمان، فشار مالی بیشتری بر خانواده‌ها وارد می‌کند.
در کنار این مسائل، کارگران درباره پیامدهای حوادث شغلی و حمایت‌های پس از آسیب‌دیدگی نیز نگرانی دارند. «میثم سلماس‌زاده»، کارگر یکی از کارخانه‌های تولید قطعات خودرو، به دشواری شرایط کارگری اشاره می‌کند که در اثر حادثه، توان ادامه فعالیت را از دست می‌دهد. از نگاه او، حمایت‌های موجود و درآمدی که پس از حادثه در اختیار کارگر قرار می‌گیرد، لزوماً نمی‌تواند جایگزین درآمد و توان کاری از دست‌رفته شود؛ به همین دلیل، مسئولیت کارفرما در زمینه ایمنی و حمایت از نیروی کار اهمیت زیادی دارد.»
برش
دستمزد و شرایط کار؛ عامل ماندگاری نیروی ماهر
برخی کارگران همچنین از ترجیح نیروی کار ارزان‌تر در بعضی واحدها می‌گویند؛ موضوعی که به اعتقاد آنها می‌تواند انگیزه کارگران ماهر را برای ادامه فعالیت کاهش دهد. در این میان، مسأله اصلی را نباید به تقابل میان نیروی کار ایرانی و اتباع محدود کرد؛ آنچه در گفته‌های کارگران و فعالان صنعت دیده می‌شود، اهمیت هزینه نیروی انسانی، سطح دستمزد و شرایطی است که کارفرما برای جذب و حفظ نیروی ماهر فراهم می‌کند.
کارگران نیز دشواری‌های اقتصادی واحدهای تولیدی را نادیده نمی‌گیرند، اما تأکید دارند که ادامه فعالیت صنعت به نیروی کاری وابسته است که از نظر معیشتی و شغلی تأمین باشد. به بیان دیگر، اگر قرار است کارگر ماهر در کارخانه بماند، درآمد و شرایط کار باید به اندازه‌ای باشد که اشتغال در بخش تولید را به گزینه‌ای قابل اتکا تبدیل کند. آنچه از کنار هم قرار گرفتن دیدگاه مسئولان، فعالان بخش خصوصی و کارگران برمی‌آید، نشان می‌دهد کمبود نیروی ماهر در مازندران تنها به تربیت نیروی متخصص محدود نمی‌شود. درست است که صنعت به آموزش متناسب با نیاز تولید احتیاج دارد، اما حفظ نیروی آموزش‌دیده نیز به دستمزد متناسب با تخصص و ساعات کار، امنیت شغلی، امکان رفت‌وآمد، برخورداری از حمایت‌های بیمه‌ای و.. وابسته است. تا زمانی که اشتغال در کارخانه نتواند از نظر درآمد و شرایط کار با سایر فرصت‌های شغلی رقابت کند، تربیت نیروی ماهر به‌تنهایی تضمینی برای ماندگاری او در بخش تولید نخواهد بود.
