مهیار رشیدیان
داستان‌نویس و مستند‌ساز 
صنعت نفت

عبدالرحمن منیف را مهم‌ترین نویسنده عرب در قرن بیستم می‌دانند. او نویسنده‌ای جریان‌ساز است که هنوز هم بذر اندیشه‌هایش در رمان عربی جاری‌ است. منیف که در میانه دهه چهارم زندگی‌اش شروع به نوشتن کرد، سال‌ها سردبیر مهم‌ترین نشریات نفت در جهان عرب بود. سرگذشت او به عنوان کسی که دکترای اقتصاد نفت داشت و سال‌ها در کشورهای مختلف عربی و اروپایی زندگی کرد، چنان تجربه زیسته‌ای برایش به ارمغان آورد که هر کدام از رمان‌هایش جهان متفاوتی از دیگر آثار او دارند. او نویسنده‌ای ا‌ست که نوشتن از کلیات آثارش در مجال اندک نمی‌گنجد. به‌نحوی‌که هریک از کارهایش را باید جداگانه و در جهان نشانه‌های خودش بررسی کرد؛ به همین دلیل در این مجال تنها به معرفی معروف‌ترین و مهم‌ترین رمان عبدالرحمن منیف می‌پردازیم.
«شهرهای نمک» رمانی پنج جلدی‌ست که تار و پود‌ش بر دو محور تاریخ و صنعت پیش می‌روند؛ از یک‌سو تاریخ نفت و از سوی دیگر تاریخ سیاسی عربستان از آغاز شکل‌گیری آل‌سعود تا پایان زندگی سومین شاه یعنی ملک فیصل. داستان «شهرهای نمک» در دل هزارتوهای مهیب و متفاوتی روایت می‌شود. برخی از منتقدان عرب معتقدند، منیف ترتیب توالی و نظم منطقی داستان را به‌نحوی درهم و نامرتب می‌چیند که کشف روابط و حقیقت پشت اثر به‌راحتی ممکن نشود؛ هرچند مأموران بخش فرهنگی «استخبارات عامه» عربستان بالاخره رمز و راز نهفته در اثر را کشف می‌کنند؛ نکته‌ای که یکی از مهم‌ترین عوامل در نفی بلداش از عربستان می‌شود. منیف بعد از عربستان به عراق می‌رود و علی‌رغم ارادتی که صدام به او و آثارش داشته، و با وجود موقعیت‌اش در سازوکار نفت عراق، در بازه جنگ عراق با ایران این کشور را ترک می‌کند و برای همیشه از عراق نیز خارج می‌شود. این نکته وقتی جذاب می‌شود که می‌فهمیم مادربزرگ منیف عراقی بوده؛ قصه‌گوی حاذقی که تمام روایت‌های هزار و یک‌شبی‌اش ناخودآگاه ذهن منیف را چنان شکل می‌دهد که تا آخرین روز حیاتش نیز به پشتوانه‌اش روایت‌هایی را خلق می‌کند که همه وامدار همان جهان هستند. جالب‌تر اینکه رمان «شهرهای نمک» نیز ساختاری هزار و یک‌شبی دارد. به این معنی که داستان‌ها سلسله‌وار به هم پیوند می‌خورند و از دل هم متولد می‌شوند. ساختار این رمان شکلی دوار دارد به این معنی که انتهای اثر، همان ابتدا و ابتدایش دوباره انتهایش را تداعی می‌کند. تداعی‌های این اثر بیش از هرچیز ساختاری هزار و یک‌شبی می‌سازند تا به این واسطه بستری برای نقش‌آفرینی بیش از صد شخصیت اصلی و صدها شخصیت و تیپ فرعی فراهم شود.
منیف در «شهرهای نمک»، روایت‌هایی از تاریخ و سیاست را چنان درهم می‌تند که مخاطب توان تشخیص واقعیت از خیال را ندارد، به‌نحوی‌که سویه‌های واقعی قصه را عین تخیل می‌بیند و آنچه را زاییده ذهن خیال‌پرداز منیف است عین واقعیت می‌داند؛ به‌عنوان مثال آنجا که از زنی به نام شیخه می‌گوید که در بحران «سلطان خریبط» تمام طلاهای زنان قصر را جمع می‌کند. این صحنه نگارنده را به یاد واقعه‌ای در عراق عصر بعث می‌اندازد؛ وقتی یاران صدام طلاهای زن‌های عراق را به زور جمع می‌کنند. داستان جمع‌آوری و هدیه دادن طلای زن‌ها در محدوده کشورهای عربی از آن دست رخدادهایی‌ست که فقط نخبه‌ای مثل منیف به آن می‌پردازد.
این یادداشت تنها در جهت معرفی این اثر نوشته می‌شود، به‌نحوی‌که نه سویه نقد تخصصی پیدا کند و نه روند قصه داستان را بیان کند؛ مبادا ذره‌ای از جذابیت داستانی این اثر برای مخاطب‌اش از بین برود. حال به همین دلیل بیشتر به نشانه‌ها و نکاتی می‌پردازیم که در عالم واقع صورت گرفته و منیف برای هرکدام یک روایت داستانی برگزیده است. در روز ولنتاین سال ۱۹۴۵، روزولت که از کنفرانس تهران بازمی‌گشت، پس از دیداری چند دقیقه‌ای با شاه جوان ایران عازم کانال سوئز شد و بیش از ۵ ساعت با ملک عبدالعزیز دیدار کرد تا نطفه اصلی شرکت نفت آرامکو بسته شود. جلد اول رمان منیف دقیقاً از وقتی آغاز می‌شود که مردم بدوی بیابان‌های عربستان با مردان موطلایی چشم رنگی روبه‌رو می‌شوند. مردانی که شبیه جن هستند و غول‌هایی عظیم را حرکت می‌دهند و در اختیار دارند. اینجا یکی از جذاب‌ترین بخش‌های رمان خلق می‌شود؛ ورود نفتگران آمریکایی که نقشه‌های‌شان در اذهان مردم صحرا، نقش کاغذ اوراد را دارند و ماشین‌های‌شان غول‌هایی هستند که زمین را می‌شکافند و منابع آب این مردم تشنه را می‌برند. برخی نیز به‌جد معتقدند کاغذهای بزرگی که اجنه چشم‌ آبی روی زمین پهن می‌کنند نقشه‌های گنجی ا‌ست که آنها به مدد از ما بهتران به آن دست خواهند یافت.
شخصیت اصلی در این رمان پنج جلدی «بیابان» است. در واقع رمان «شهرهای نمک» بیش از هرچیزی «مرثیه صحرا» است؛ آنچه بر صحرا و مردمان‌اش می‌رود. به نوعی می‌توان اسب و بیابان را دو شخصیت محوری این اثر دانست. صحرا که در آستانه قصه، آغاز ویرانی‌اش را می‌بینیم و اسب‌ها که در پایان اثر با مرگ دسته‌جمعی‌شان نشان از مرگ و اضمحلال مرد عرب دارند.
وقتی از این اثر فاصله می‌گیری بیش از هرچیز تجددی دیده می‌شود که نفت با خودش می‌آورد. دقیقاً در تمام کشورهای نفت‌خیز منطقه نیز این روند طی شده است. نفت ثروتی می‌آورد که نتیجه‌اش فساد و تباهی فرهنگی و سنتی ا‌ست که هیچ جایگزینی برایش متصور نیست. «شهرهای نمک» در جلد اول به دو نکته مهم می‌پردازد: یکی کشف نفت است و دوم معرفی صحرا به عنوان بستری که تمام رمان در آن رخ می‌دهد. نفت در حکم موتور محرکه رمان ظاهر می‌شود و بیابان در حکم صفحه‌ای که تمام نقش‌ها برآن شکل می‌گیرند و در نهایت همراهی این دو عنصر است که روایت جذاب چهار جلد دیگر را می‌آفرینند. در این داستان با کشف نفت ثروتی به دست می‌آید که باعث تحولات مهمی می‌شود؛ تحول آدم‌های داستان. کسانی که تحولاتشان باعث ایجاد فضایی دراماتیک می‌شود.
این اثر رمانی کاملاً ضداستعماری‌ است که بیش از هرچیز ابتدا به عمران مستتر در استعمار می‌پردازد و بعد مصایبی را بررسی می‌کند که به واسطه ورود نابهنگام صنعت در جامعه‌ای سنتی و بدوی رخ می‌دهد. در این اثر به واسطه کشف نفت ثروتی وارد جغرافیای اثر می‌شود که در اولین نگاه شخصیت‌هایی را شکل می‌دهد که یا از برآیند این ثروت نفعی برده‌اند یا دچار زیان شده‌اند. و همین دوگانگی‌هاست که کنش‌های دراماتیک اثر را به وجود می‌آورند. از جلد دوم به بعد منیف داستان را به سوی سیاست در عربستان سوق می‌دهد و جهانی می‌سازد که هر خواننده‌ای جایی به‌جز سرزمین آل‌سعود نمی‌بیند. رخ‌نمون هنر اصلی منیف آنجاست که هیچ نامی از عربستان نمی‌برد اما نشانه‌ها اسرار را فاش می‌کنند. نشانه‌هایی که باعث می‌شود «سلطان خریبط» را ملک عبدالعزیز ببینیم و پسرانش را سعود و فیصل. نشانه‌ها ریزوم‌وار در جهشی خطی خود را معنا می‌کنند تا وقتی که تاریخ از دل داستان نمایان شود.
ماجراهایی که همه برآیند فرآیند سایکس پیکویی هستند؛ یعنی محصول قراردادی که بعد از فروپاشی عثمانی نقشه کشورهایی مثل عراق، عربستان، لبنان، سوریه و... از دلش متولد شدند. منیف در آثار دیگرش تمام سازوکار استعمار در کشورهای عربی را بازنمایی می‌کند. به‌خصوص روندی که به جنگ اعراب با اسرائیل می‌انجامد. منیف در آثارش بیش از هرچیز یک پیشگو است. در واقع او بر اساس شناختش از وضعیت اقتصاد و تخصص‌اش در تاریخ کشورهای عربی توانسته به‌راحتی روند سیر کشورهای عرب منطقه غرب آسیا و شمال آفریقا را بررسی کرده و مسائلشان را در دل داستان‌هایش تجزیه ‌و تحلیل کند.
مثلاً یکی از نکات جالب در این اثر، جنگ یمن است. منیف با روایتی که از جنگ اول عربستان با یمن ارائه می‌‌دهد در زیرلایه‌های متن جنگ‌های بعدی را نیز پیشگویی می‌کند؛ روایتی که به‌وضوح به وضعیت امروز عربستان اشاره می‌کند. اینکه چگونه نسل‌های بعد خاندان آل‌سعود را به سوی نابودی سوق می‌دهند. مهم‌ترین نکته در این خصوص آنجاهایی ا‌ست که شخصیت حکام امروزی عربستان نیز در دل این رمان قابل رویت‌اند.
گذشته از زبان سرراست اما باشکوه این اثر که نشان از ترجمه درخشان خانم نبهانی دارد، در دل خلق شخصیت‌های شگرف و متفاوت منیف، طیفی از زنان وجود دارند که یکی از یکی خاص‌تر و بسیار درخشان‌اند. شخصیت‌هایی که هرکدام نقش ویژه‌ای در پیشبرد فضای دراماتیک داستان دارند. در کنار زن‌ها، روحانیان و روشنفکران عرب نیز نقش ویژه‌ای دارند؛ شخصیت‌هایی که طیفی وسیع، از مثبت به منفی و برعکس را نشان می‌دهند. طیفی از مردان و زنان که گاه از مرزهای خاکستری‌شان فاصله می‌گیرند بخشی از قصه را پیش می‌برند و باز به همانجا برمی‌گردند. یکی دیگر از نکات جذاب رمان حضور مستشاران انگلیسی و آمریکایی ا‌ست. مثلاً شخصیت فیلیپ، سینکلر و همیلتون که دقیقاً همان کسی‌ است که عامل اصلی کودتای برادر دوم علیه برادر بزرگ‌تر می‌شود. او همان کسی‌ است که کتاب شهریار ماکیاولی را برای شاهزاده ترجمه می‌کند تا اساس اندیشه‌اش را چنان دستخوش تغییر کند که تا همین امروز نیز صحرای عربستان محل امنی برای انگلیسی‌ها و آمریکایی‌ها باشد.
در پایان این معرفی کوتاه باید به ترجمه درخشان «شهرهای نمک» اشاره کرد. ترجمه‌ای که به‌رغم وجود مدعیان بسیار هنوز کسی نتوانسته تمام پنج جلدش را ترجمه کند. با شناختی که اینجانب از ترجمه‌های داستان عرب دارم، کار خانم امل نبهانی، کاری بس سترگ است. نتیجه تلاش‌های خانم نبهانی باعث شده قصه‌نویس‌هایی چون بنده بعد از سال‌ها به آرزوی خواندن «شهرهای نمک» دست یابیم؛ آرزویی که معنای واقعی نام کوچک مترجم است.