عبدالرحمن منیف چه جایگاهی در ادبیات مدرن عرب دارد و چطور شد که برای ترجمه، سراغ مهم‌ترین و در عین حال مناقشه‌برانگیزترین اثر او، یعنی مجموعه پنج‌جلدی «شهرهای نمک» رفتید؟
عبدالرحمن منیف از مهم‌ترین رمان‌نویسان عرب در نیمه دوم قرن بیستم است. اهمیت او فقط به جایگاهش در تاریخ رمان عرب محدود نمی‌شود؛ او از معدود نویسندگانی ا‌ست که توانست تحولات اقتصادی و سیاسی خاورمیانه را به تجربه‌ای عمیقاً انسانی و ادبی تبدیل کند. «شهرهای نمک» هم از بلندپروازانه‌ترین تجربه‌های رمان‌نویسی عرب است؛ اثری که در آن تاریخ، جامعه، اقتصاد و سرنوشت انسان‌ها در هم تنیده‌اند. انتخاب این مجموعه برای ترجمه از علاقه دیرینه‌ام به ادبیات عرب و اعتقادم به ضرورت معرفی منیف به مخاطب ایرانی سرچشمه می‌گرفت. حالا که ترجمه هر پنج جلد به پایان رسیده و آخرین جلد آن نیز منتشر شده، فکر می‌کنم اهمیت این کار فراتر از ترجمه یک مجموعه رمان است. این مجموعه امکان شناخت بخشی کمتر شناخته‌شده از تاریخ و تجربه اجتماعی خاورمیانه را برای خواننده فارسی‌زبان فراهم می‌کند.
  با آنکه آثار نویسندگانی چون نجیب محفوظ و غسان کنفانی سال‌هاست در ایران شناخته شده‌اند، چرا معرفی منیف با تأخیر قابل توجهی صورت گرفته است؟
به نظرم شناخت ادبیات عرب در ایران تا حد زیادی حول چند چهره شناخته‌شده شکل گرفته و بسیاری از نویسندگان مهم دیگر کمتر مجال معرفی یافته‌اند. منیف هم به دلیل گستردگی جهان داستانی، حجم آثار و دشواری ترجمه، انتخاب آسانی نبوده است. ترجمه زنده‌یاد اسوار در معرفی او کار ارزشمندی بود، اما هنوز ابعاد مهمی از جهان ادبی منیف برای مخاطب ایرانی ناشناخته مانده است. شاید یکی از دلایل این تأخیر آن باشد که آثار منیف را نمی‌توان جدا از زمینه تاریخی و اجتماعی‌شان خواند. شناخت جهان فکری او به آشنایی با تحولات سیاسی و اقتصادی منطقه و تاریخ معاصر شبه‌جزیره عربستان نیاز دارد. البته این مسأله به‌طور مستقیم درباره رمان «شهرهای نمک» هم صدق می‌کند. در واقع، شناخت تحولات تاریخی، سیاسی و اقتصادی شبه‌جزیره عربستان، به‌خصوص ورود نفت و پیامدهای آن، برای درک عمیق‌تر این رمان ضروری است؛ چراکه منیف این تحولات را نه صرفاً به‌عنوان پس‌زمینه، بلکه به‌عنوان نیروی محرک روایت و عامل دگرگونی ساختار اجتماعی، روابط قدرت و سرنوشت شخصیت‌ها به تصویر می‌کشد. هرچند معتقدم «شهرهای نمک» صرفاً یک تجربه ادبی نیست، بلکه دریچه‌ای به شناخت تاریخ معاصر، تحولات نفتی، استعمار، قدرت و دگرگونی‌های اجتماعی شبه‌جزیره عربستان است. این رمان مخاطب را به پرسشگری درباره تاریخ و سیاست منطقه وامی‌دارد و می‌تواند نقطه شروعی برای مطالعات عمیق‌تر در حوزه ادبیات، جامعه‌شناسی، تاریخ و اقتصاد سیاسی خاورمیانه باشد. در واقع، ارزش اثر تنها در آنچه روایت می‌کند نیست، بلکه در پرسش‌هایی است که پس از پایان مطالعه‌اش در ذهن مخاطب باقی می‌گذارد. امیدوارم انتشار این پنج‌گانه بتواند زمینه توجه جدی‌تر به آثار دیگر او را نیز فراهم کند.
 
 از ضرورت مطالعه تحولات سیاسی و اقتصادی عربستان برای درک جهان فکری منیف و رمان او گفتید؛ دراین بین برخی معتقدند با توجه به درهم‌تنیدگی زندگی منیف با سیاست و نفت، برای فهم لایه‌های پنهان رمان باید زندگینامه و پیشینه فکری او را نیز شناخت!
واقعیت آن است که شناخت زندگی منیف به درک عمیق‌تر آثارش کمک می‌کند. تحصیلاتش در اقتصاد نفت، تجربه فعالیت در این حوزه، حضور سیاسی و تبعیدهای پیاپی، همگی در شکل‌گیری نگاه او مؤثر بوده‌اند. او از نزدیک با سازوکارهایی آشنا بود که بعدها در رمان‌هایش به نقد کشید. با این‌حال، نباید رمان را به زندگینامه نویسنده تقلیل داد. «شهرهای نمک» اثری مستقل با معماری ادبی و منطق روایی خاص خود است. آشنایی با پیشینه منیف به ما کمک می‌کند برخی لایه‌های تاریخی و فکری اثر را بهتر بشناسیم، اما ارزش ادبی رمان به این شناخت وابسته نیست. در نهایت، آنچه اثر را ماندگار می‌کند، توانایی نویسنده در تبدیل تجربه تاریخی به ادبیات است.

 برای مخاطبی که هنوز سراغ این پنج‌گانه نرفته، قصه کلی «شهرهای نمک» از چه قرار است و ماجرا حول چه محوری می‌چرخد؟
این مجموعه روایت دگرگونی جامعه‌ای در شبه‌جزیره عربستان پس از کشف نفت است. ورود شرکت‌های نفتی و شکل‌گیری مناسبات اقتصادی و سیاسی تازه، به‌تدریج ساختار زندگی مردم، روابط اجتماعی و حتی جغرافیای منطقه را تغییر می‌دهد. داستان از «وادی العیون» آغاز می‌شود و در پنج جلد، سرگذشت چند نسل را در متن این تحولات دنبال می‌کند. منیف صرفاً تاریخ کشف نفت را روایت نمی‌کند؛ مسأله اصلی او انسان‌هایی هستند که ناگهان خود را در جهانی متفاوت می‌بینند و باید با پیامدهای تغییری کنار بیایند که در شکل‌گیری آن نقشی نداشته‌اند. از این منظر، «شهرهای نمک» روایت از دست رفتن یک شیوه زندگی و پیدایش نظمی 
تازه است.

 نفت در ادبیات غرب هم دستمایه آثار انتقادی بوده است. تصویر منیف از هجوم سرمایه‌داری نفتی و استثمار کارگران چه تفاوتی با روایت‌های غربی دارد؟ آیا می‌توان این پنج‌گانه را مانیفست خاورمیانه علیه چپاول نفتی غرب و آمریکا دانست؟
تفاوت اصلی در نقطه عزیمت روایت است. منیف از درون جامعه‌ای می‌نویسد که نفت ناگهان وارد زندگی‌اش شده و مناسبات آن را دگرگون کرده است. او پیامدهای این تحول را در سرنوشت کارگران، خانواده‌ها و جوامع بومی دنبال می‌کند. در بسیاری از روایت‌های غربی، نفت از منظر صنعت و اقتصاد یا مناسبات سرمایه‌داری بررسی می‌شود؛ اما منیف نشان می‌دهد این مناسبات چگونه به زندگی روزمره مردم راه پیدا می‌کنند و چه بر سر هویت و حافظه جمعی آنها می‌آورند. با این‌حال، «شهرهای نمک» را نباید صرفاً مانیفستی ضدآمریکایی دانست؛ (که البته از این منظر نیز قابل تأمل است) نقد منیف متوجه شبکه‌ای از قدرت است که در آن سرمایه خارجی، اقتدار سیاسی و منافع نخبگان محلی به هم پیوند می‌خورند. او سازوکار این مناسبات را به تصویر می‌کشد و به همین دلیل نقدش از یک موضع‌گیری سیاسی ساده فراتر می‌رود.

 «شهرهای نمک» سال‌ها در عربستان و برخی کشورهای عربی توقیف بود و حتی به سلب تابعیت منیف انجامید. این طرد سیاسی چه تأثیری بر خوانش رمان در جهان عرب و مجامع ادبی گذاشت؟
توقیف رمان و برخورد با نویسنده، به بخشی از تاریخ فهم اثر تبدیل شد. منیف روایتی از شکل‌گیری نظم نفتی ارائه می‌کرد که با تصویر رسمی قدرت از توسعه و پیشرفت تفاوت داشت. او به جای تمرکز بر دستاوردهای ظاهری توسعه، سراغ هزینه‌های انسانی و اجتماعی آن می‌رفت و صدای گروه‌هایی را وارد تاریخ می‌کرد که معمولاً در روایت‌های رسمی کشورش غایب بودند. این برخوردها توجه محافل ادبی و روشنفکری را به اثر بیشتر کرد و به خوانش سیاســـــی آن دامن زد. البته نباید اهمیت ادبی رمان را صرفـــــاً به سرگذشت سیاسی نویسنده پیوند زد. «شهرهای نمک» حتی مستقل از این حواشی نیز اثری مهم در تاریخ رمان عرب است.

 در جایی اشاره کرده بودید که تقلیل سبک منیف به عناوینی چون رئالیسم جادویی عربی یا قالب‌های مرسوم، نادیده گرفتن کلیت اثر است. چرا چنین عقیده‌ای دارید و این رمان از منظر فرم روایی چه ویژگی منحصربه‌فردی دارد؟
چون هیچ‌یک از این برچسب‌ها به‌تنهایی قادر به توضیح جهان منیف نیستند. او نویسنده‌ای عمیقاً وفادار به واقعیت اجتماعی است، اما این واقعیت در جهان بادیه با اسطوره، باورهای جمعی و تخیل شفاهی درآمیخته است. ویژگی مهم دیگر اثر، چندصدایی بودن آن است. منیف برخلاف رمان‌هایی که همه‌چیز را حول زندگی یک قهرمان پیش می‌برند، مجموعه‌ای از شخصیت‌ها و صداها را وارد روایت می‌کند. در بسیاری از بخش‌ها، قهرمان اصلی نه یک فرد، بلکه جامعه‌ای در حال دگرگونی ا‌ست. مکان نیز در رمان نقش فعالی دارد؛ وادی، صحرا و شهر هرکدام بخشی از معنای اثر را می‌سازند. به همین دلیل، برای فهم شیوه رمان‌نویسی منیف باید به کلیت ساختار و جهان داستانی او توجه کرد.
 
 «شهرهای نمک» فراتر از زبان عربی معیار، سرشار از خرده‌فرهنگ‌ها و اصطلاحات خاص بادیه‌نشینی است. برای بازآفرینی وفادارانه این واژگان بومی چه رویکردی در پیش گرفتید و در مسیر ترجمه این مجموعه با چه دشواری‌هایی روبه‌رو شدید؟
یکی از دشواری‌های اصلی ترجمه این مجموعه، مواجهه با زبانی بود که بخش مهمی از هویت آن از فرهنگ شفاهی و زندگی بادیه‌نشینی می‌آید. در متن با اصطلاحات محلی، ضرب‌المثل‌ها، سوگندها، دعاها و شعرهایی روبه‌رو هستیم که ترجمه لغوی‌شان لزوماً معنای واقعی آنها را منتقل نمی‌کند. باید موقعیت کاربرد و بار فرهنگی هر عبارت را شناخت. در ترجمه تلاش کردم فارسی طبیعی و خواندنی باشد، اما تفاوت‌های فرهنگی و اقلیمی جهان منیف هم حفظ شود. استفاده از گویش‌های محلی ایران می‌توانست هویت جغرافیایی اثر را مخدوش کند و فارسی رسمی نیز برای انتقال همه ظرایف زبان شخصیت‌ها کافی نبود. از سوی دیگر، حفظ یکدستی نثر و لحن در پنج جلد و بازبینی مداوم ترجمه، کار زمان‌بر و دشواری بود. انتشار مجموعه نیز به همان اندازه نیازمند پیگیری و دقت بود.

 در ایران با تجربه زیسته در شهرهای نفت‌خیز چون آبادان و آثاری از احمد محمود، ابراهیم گلستان و  دیگر نویسندگان جنوب، ژانری تثبیت‌شده تحت عنوان «ادبیات نفت» داریم. خواننده ایرانی در مواجهه با رمان منیف چه وجوه اشتراکی پیدا می‌کند؟
خواننده ایرانی در این رمان با تجربه‌هایی آشنا روبه‌رو می‌شود که در ادبیات جنوب ایران نیز حضور دارند: ورود صنعت نفت، دگرگونی مناسبات اجتماعی، مهاجرت، حاشیه‌نشینی و تضاد میان ثروت منابع طبیعی و وضعیت زندگی مردم. در آثار احمد محمود و ابراهیم گلستان نیز نفت صرفاً یک موضوع اقتصادی نیست؛ نیرویی است که زندگی و روابط انسانی را تغییر می‌دهد. تفاوت مهم منیف در گستره تاریخی روایت اوست. او در پنج رمان، شکل‌گیری نظمی تازه را در طول چند دهه دنبال می‌کند و از این طریق تصویری وسیع از تحول یک جامعه به دست می‌دهد. به نظرم همین نزدیکی‌های تاریخی و اجتماعی می‌تواند زمینه گفت‌وگویی جالب میان ادبیات نفت ایران و جهان داستانی منیف فراهم کند.

 شما متولد اهواز هستید؛ شهری تنیده با تأسیسات و دکل‌های نفتی و با اقلیمی نزدیک به جغرافیای داستان‌های منیف. این تجربه زیستی در کنار آشنایی با زبان فرانسه تا چه اندازه در بازآفرینی فضای رمان به یاری‌تان آمد؟
اهواز برای من صرفاً زادگاه نیست؛ شهری است که می‌توان حضور نفت و پیامدهای آن را در کالبد و زندگی روزمره‌اش دید. تجربه زیستن در چنین فضایی کمک کرد مناسبات مکانی و اجتماعی جهان منیف را بهتر درک کنم؛ به‌ویژه تقابل میان زندگی بومی و توسعه صنعتی. البته نزدیکی اقلیمی به‌تنهایی کافی نیست. برای ترجمه چنین اثری باید با فرهنگ و تاریخ منطقه نیز آشنا بود. از سوی دیگر، آشنایی با زبان فرانسه و ادبیات این زبان به من امکان داده است با جریان‌ها و شیوه‌های رمان‌نویسی مدرن آشنایی بیشتری پیدا کنم. با این‌همه، مهم‌ترین ابزارم در این کار شناخت زبان و فرهنگ عربی و مواجهه مستقیم و طولانی با متن منیف بود. ترجمه پنج جلد، فرصتی فراهم کرد تا به‌تدریج با ریتم، زبان و جهان خاص نویسنده خو بگیرم.

 این روزها مشغول چه کاری هستید، باز هم سراغ اثری از منیف خواهید رفت؟
به تازگی ترجمه یک کتاب دوجلدی را تمام کرده‌ام که بنابر خواسته ناشر تا زمان چاپ، به نام کتاب و نویسنده‌اش اشاره‌ای نمی‌کنم. در حال حاضر هم مشغول ترجمه مجموعه اشعار عدنان الصائغ، شاعر نامدار عراقی و مطرح در شعر معاصر عرب هستم که این کار با توافق خود شاعر انجام می‌شود و در روند ترجمه از همراهی و مشورت با ایشان نیز بهره‌مند خواهم بود. رمان میعاد، نوشته شیما عرشیان را نیز به عربی ترجمه کرده‌ام که این روزها مراحل انتشار آن در کشور امارات مراحل چاپ آن طی می‌شود، ناشر عربی کتاب، اهل عربستان ولی ساکن امارات است.