ترجمه؛ راهی برای گسترش ظرفیت‌های اندیشه
آرش حیدری
استاد مطالعات‌فرهنگی دانشگاه علم و فرهنگ
ترجمه در ایران و جهان اسلام، افزون بر پیشینه‌ای طولانی، یکی از سنت‌های مهم اندیشیدن و مواجهه با جهان بوده است. از فعالیت‌های علمی و فکری بیت‌الحکمه در قرون نخستین اسلامی و ترجمه آثار فلسفی یونان تا دوره مشروطه و دهه‌های معاصر، ترجمه همواره در پیوند با تلاش برای شناخت جهان و فهم موقعیت تاریخی جامعه ایرانی قرار داشته است. این سنت در دوره‌های مختلف، صورت‌های گوناگونی یافته و هر بار افق‌های تازه‌ای پیش روی اندیشه گشوده است.
در تاریخ معاصر ایران، اندیشمندانی چون محمدعلی فروغی و میرزا ملکم‌خان، ترجمه را بخشی از پروژه فکری خود می‌دانستند. برای آنان، ترجمه عرصه‌ای برای مواجهه با جهان جدید، صورت‌بندی مسائل فکری و اجتماعی و گسترش ظرفیت‌های اندیشه بود. اهمیت کار این افراد در آن بود که ترجمه را با پرسش از وضعیت تاریخی و فرهنگی جامعه پیوند می‌زدند و از رهگذر آن به فهم عمیق‌تر جهان پیرامون خود می‌رسیدند.
امروز، با ظهور هوش‌مصنوعی و گسترش فناوری‌های ترجمه، بار دیگر ضرورت بازاندیشی در نسبت «ترجمه» و «تولید اندیشه» مطرح شده است. باید دید در شرایط جدید، ترجمه چه نقشی در فهم، نقد و تولید دانش ایفا می‌کند؟ در این زمینه می‌توان دو رویکرد را از یکدیگر تفکیک کرد: ترجمه به‌مثابه پروژه‌ای فکری و ترجمه به‌مثابه زمینه‌ای برای کسب پرستیژ و سرمایه نمادین. در رویکرد اول، مترجم از طریق گفت‌وگو با متن، به فهم و نقد آن می‌رسد و ترجمه را در خدمت تولید اندیشه قرار می‌دهد. در رویکرد دوم، منزلت اجتماعی حاصل از ترجمه به کانون فعالیت تبدیل می‌شود و به‌تدریج جایگاه اندیشیدن را به خود اختصاص می‌دهد.
تجربه برخی مترجمان آثار فلسفی نشان می‌دهد که مواجهه با اندیشه‌های بزرگ زمانی به پرورش تفکر انتقادی می‌انجامد که با روحیه گفت‌وگو، پذیرش دیدگاه‌های متفاوت و نقد همراه شود. در نهایت، ارزش ترجمه در توانایی آن برای گشودن افق‌های تازه و تبدیل خواندن و فهمیدن به تجربه‌ای زنده از اندیشیدن، نهفته است.
