هــرمــز، پاشنه آشیل اینترنت جهان
میترا جلیلی
دبیر گروه علم و فناوری
ارتباطات میان کشورها و قاره‌ها به‌شدت به کابل‌های فیبر نوری در بستر دریاها وابسته است. طبق گزارش اتحادیه بین‌المللی مخابرات (ITU)، حدود ۹۹ درصد از ترافیک اینترنت جهانی از طریق همین کابل‌های زیردریایی منتقل می‌شود؛ موضوعی که این کابل‌ها را به بخشی حیاتی از زیرساخت‌های دیجیتال جهان تبدیل کرده است.
مسیرهای راهبردی بخش عمده این زیرساخت‌ها، دریای سرخ، کانال سوئز و تنگه هرمز هستند و هر یک از این گذرگاه‌ها برای امنیت اقتصاد دیجیتال و ارتباطات جهانی اهمیتی ویژه دارند. عبور بخشی از کابل‌های زیردریایی از تنگه هرمز، در شرایط کنونی خاورمیانه و جنگ‌افروزی‌های آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، این گلوگاه را در کانون توجه قرار داده است.
در چشم‌انداز فناوری و ژئوپلتیکی که به‌سرعت در حال تغییر است، تنگه هرمز به‌عنوان کریدوری استراتژیک برای انتقال انرژی و داده و همچنین کشتیرانی جهانی، اهمیت یافته است.
میلیاردها دلار سرمایه در خطر
کشورهای حوزه خلیج‌فارس که سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در تنوع‌بخشی به فناوری و فاصله گرفتن از اقتصاد متکی به نفت انجام داده‌اند، حالا در میانه جنگ تحمیلی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، نگران از دست رفتن این سرمایه‌ها در صورت هدف قرار گرفتن کابل‌های زیردریایی هستند.
اقتصادهای نفتی خلیج‌فارس تلاش گسترده‌ای برای تنوع بخشیدن به منابع درآمدی خود داشته‌اند و با صرف میلیاردها دلار هزینه در حوزه فناوری و جذب شرکت‌های بزرگ فناوری، در تکاپو برای تبدیل شدن به هاب فناوری و هوش مصنوعی هستند.
در این میان، دیتاسنترها و کابل‌های زیردریایی در کانون این تلاش قرار دارند، اما با توجه به ناامنی‌های سیاسی منطقه، تحقق این سرمایه‌گذاری‌ها در هاله‌ای از ابهام قرار گرفته است.
در جنگ ۴۰ روزه آمریکا علیه ایران، دو مرکز داده آمازون در امارات متحده عربی و یک مرکز دیگر در بحرین هدف قرار گرفتند و حالا گفته می‌شود کابل‌های زیردریایی نیز می‌توانند در هرگونه جنگ تحمیلی احتمالی، هدف قرار بگیرند.
تنگه هرمز؛ تنها مسیر ارتباطی ۴ کشور
بر اساس داده‌های «تله‌جئوگرافی»
(TeleGeography)، در حال حاضر ۶ کابل فعال زیردریایی از تنگه هرمز می‌گذرند و دو کابل دیگر نیز قرار است در سال ۲۰۲۷ به بهره‌برداری برسند که مجموع آنها را به ۸ مورد می‌رساند. اما کابل‌های هرمز کدامند؟
کابل زیردریایی Africa2 دارای شاخه‌ای در خلیج‌فارس است که به عراق، کویت، بحرین، قطر، عربستان سعودی، امارات متحده عربی و عمان متصل می‌شود.
کابل AAE-1 نیز دارای شاخه‌هایی در قطر، امارات، عمان و عربستان سعودی است. کابل‌های FALCON و GBI شاخه‌هایی در عراق، کویت، بحرین، قطر، عربستان سعودی، امارات، عمان و ایران دارند.
کابل Tata TGN-Gulf به بحرین، قطر، عربستان سعودی، امارات و عمان می‌رسد و کابل EPEG نیز به عمان (در مناطق خصب، دبا و برکا) و ایران خدمات ارائه می‌دهد.
اگرچه به نظر می‌رسد سهم نسبتاً کوچکی از پهنای باند بین‌المللی از مسیر خلیج‌فارس عبور می‌کند، اما هرگونه اختلال طولانی‌مدت می‌تواند پیامدهای گسترده و زنجیره‌واری بر زندگی مردم و اقتصادها داشته باشد و عملاً این کابل‌های مخابراتی زیردریایی را به پاشنه آشیل جدید جهان تبدیل کند.
آسیب دیدن این کابل‌ها می‌تواند دسترسی به اینترنت، خدمات ابری، تراکنش‌های مالی و فعالیت‌های کسب‌وکارها و دولت‌ها را مختل کند. پیامدهای چنین اتفاقی بسیار فراتر از خاورمیانه و کشورهای حوزه خلیج‌فارس خواهد بود و تاب‌آوری منابع حیاتی اینترنتی در منطقه را تضعیف می‌کند.
موضوع مهم‌تر این است که میزان آسیب‌پذیری به‌طور یکنواخت توزیع نشده و این تفاوت بیش از آنکه ناشی از تعداد کابل‌ها باشد، به جغرافیا مربوط می‌شود.
چهار کشور عراق، کویت، بحرین و قطر بیش از همه در معرض خطر هستند؛ چراکه هیچ مسیر جایگزینی برای انتقال داده‌ها ندارند. تمام کابل‌های مورد استفاده آنها در داخل خلیج‌فارس قرار دارد و ترافیک زیردریایی آنها به دنیای خارج باید از تنگه هرمز عبور کند.
البته شبکه‌های مخابراتی به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که با توزیع ترافیک در میان چندین کابل، در برابر خرابی‌ها مقاوم باشند. در صورت آسیب دیدن یکی از اتصالات، داده‌ها می‌توانند از مسیرهای دیگر هدایت شوند و عملاً کاربران همیشه متوجه بروز چنین اختلالاتی نمی‌شوند با این حال، آسیب همزمان به چندین اتصال، ظرفیت پشتیبان موجود را کاهش می‌دهد و جلوگیری از اختلال گسترده را دشوارتر می‌کند. از سوی دیگر، وجود یک مسیر جایگزین نیز تضمین نمی‌کند که در صورت آسیب دیدن همزمان چندین کابل، آن مسیر بتواند تمام ترافیک هدایت‌شده به سمت خود را مدیریت کند. به همین دلیل حتی کشورهایی که دچار قطع کامل ارتباط نمی‌شوند هم ممکن است با ازدحام شبکه و کاهش سرعت اینترنت مواجه شوند.
تعمیر کابل‌ها زیر آتش جنگ
تعمیر کابل‌های ارتباطی زیردریایی در صورت وقوع جنگ نیز موضوعی است که مورد توجه کارشناسان قرار گرفته است. روی کاغذ، مشکل قطع یک کابل زیردریایی به‌سادگی قابل‌حل است و بیش از ۱۲ کشتی تعمیر کابل تخصصی در سراسر جهان دائماً مشغول ترمیم این کابل‌ها هستند، اما در یک منطقه جنگی، چالش فراتر از یافتن اتصالات جایگزین است. طبق اعلام «کمیته بین‌المللی حفاظت از کابل‌ها» (ICPC)، سالانه حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ مورد خرابی کابل در سراسر جهان رخ می‌دهد که بیشتر آنها ناشی از فعالیت‌های انسانی ناخواسته، به‌ویژه عملیات ماهیگیری و برخورد لنگر کشتی‌هاست اما این کشتی‌ها مطمئناً زیر آتش فعالیت نمی‌کنند و همین مسأله می‌تواند باعث شود اختلال ایجادشده طولانی‌تر شود. به‌عنوان مثال، در سال ۲۰۲۴ تعمیر سه کابل زیردریایی آسیب‌دیده در دریای سرخ تقریباً شش ماه طول کشید، می‌توانید تصور کنید که این کار در شرایط جنگی چقدر طولانی‌تر خواهد شد.
اینترنت ماهواره‌ای نمی‌تواند جایگزین کابل‌ها شود
هرچند برخی ادعا می‌کنند که در صورت آسیب دیدن این کابل‌ها، اینترنت ماهواره‌ای می‌تواند مشکلات را تا حدودی حل کند، اما ماجرا بسیار پیچیده‌تر است و اینترنت ماهواره‌ای فعلی هرگز نمی‌تواند به‌طور کامل این چالش را برطرف کند.
بر اساس گزارش ICPC، در مجموع ۱.۷ میلیون کیلومتر کابل داده و اینترنت در سطح جهان وجود دارد و امروزه بخش عمده‌ای از ترافیک داده‌های بین‌المللی از طریق کابل‌های فیبر نوری زیردریایی منتقل می‌شود؛ کابل‌هایی که ظرفیتی عظیم را با هزینه‌ای نسبتاً پایین به ازای هر واحد داده فراهم می‌کنند.
شبکه‌های ماهواره‌ای مسیری جایگزین ارائه می‌دهند که می‌تواند زیرساخت‌های آسیب‌دیده را دور بزند، اما ظرفیت آنها در مقایسه با تقاضای کلی اینترنت در جهان محدود است.
طبق اعلام ITU، ظرفیت یک کابل زیردریایی با ظرفیت ۲۰ ترابیت بر ثانیه، ۲۰ هزار برابر بیشتر از یک لینک پشتیبان ماهواره‌ای با ظرفیت یک گیگابیت بر ثانیه است. بنابراین، برای جایگزینی یک مسیر کابلی با ظرفیت ۲۰ ترابیت بر ثانیه، به ۲۰ هزار لینک ماهواره‌ای همزمان با ظرفیت یک گیگابیت بر ثانیه نیاز خواهد بود. بر این اساس، اینترنت ماهواره‌ای شاید بتواند در زمان قطع کابل‌ها به ارتباطات اضطراری، جزایر دورافتاده، کشتی‌ها، هواپیماها و برخی خدمات تجاری محدود کمک کند، اما برای پخش ویدئویی با حجم بالا، رایانش ابری در مقیاس بزرگ یا جایگزینی مجموع ظرفیت چندین کابل که به شهرهای بزرگ خدمات‌رسانی می‌کنند، مناسب نیست.
