در حافظه موقت ذخیره شد...
مجید شریفی، استاد علوم سیاسی دانشگاه خوارزمی در گفت‌وگو با «ایران»:
شیفت پارادایمی در سیاست خارجی آمریکا رخ نداده است
فاطمه غریبی/گروه دیپلماسی- در شرایطی که تهاجم و تجاوز آمریکا ادامه دارد؛ رئیس جمهور آمریکا همچنان بر تداوم این خط مشی غیرقانونی در قبال کشورمان اصرار می‌ورزد. مجید شریفی، استاد علوم سیاسی دانشگاه خوارزمی در گفت‌وگو با «ایران» معتقد است تغییر در شیوه مواجهه دولت ترامپ با ایران، از محاصره اقتصادی و فشارهای تجاری تا تحرکات نظامی محدود و تهدید به حمله گسترده، لزوماً به معنای عقب‌نشینی از گزینه نظامی نیست، بلکه می‌تواند از تغییر در مراحل و ابزارهای اعمال فشار بر تهران حکایت داشته باشد.
سیاستی که ترامپ در حال حاضر در اظهارات و مواضع رسمی خود مطرح می‌کند، بر این ارزیابی استوار است که محاصره اقتصادی ایران به نتایج مورد نظر واشنگتن منجر شده و در شرایط کنونی نیازی به اقدام نظامی گسترده وجود ندارد. این رویکرد، بر اساس توصیه‌های برخی از مشاوران ترامپ، بویژه جان رتکلیف رئیس سازمان سیا، اسکات بسنت وزیر خزانه‌داری و مارکو روبیو وزیر خارجه آمریکا و همچنین توصیه‌های برخی کشورهای منطقه که نسبت به تشدید تنش‌ها و احتمال وقوع یک اقدام نظامی گسترده ابراز نگرانی کرده‌اند، شکل گرفته است. از سوی دیگر، برآوردها و ارزیابی‌های دولت ترامپ نشان می‌دهد که جمهوری اسلامی ایران در مقطع کنونی تحرک نظامی خاصی برای افزایش توانمندی‌های هسته‌ای در مسیر حرکت به سمت ساخت تسلیحات اتمی خود انجام نداده است که بتواند تهدیدی فوری و جدی علیه آمریکا و متحدانش ایجاد کند. البته در سوی مقابل، اسرائیل و بویژه بنیامین نتانیاهو همچنان بر این موضوع تأکید دارند که ایران در حال بازسازی توانمندی‌های هسته‌ای و موشکی خود است و تلاش می‌کند از فرصت موجود برای آمادگی و زمینه‌سازی جهت انجام یک تجاوز نظامی دیگر استفاده کند. با این حال، ارزیابی فعلی ترامپ و تیم او این است که چنین برآوردهایی دقیق نیست و ایران هنوز تحرکات لازم را صورت نداده است.
طرح ادعایی «دروازه آهنین» هم در راستای همین تغییر رویکرد مطرح شده است؟
بله؛ این طرح و اقداماتی که آمریکا برای قطع ارتباطات زمینی و ریلی ایران با کشورهای منطقه دنبال می‌کند، نیز بر همین ارزیابی استوار است. هدف از این اقدامات، اعمال فشار اقتصادی بر ایران است. بر این اساس، واشنگتن مدعی است سیاست کنونی در حال حاضر نتایج مورد نظر را به همراه دارد و ضرورتی برای ورود به یک اقدام نظامی گسترده وجود ندارد. با این حال، این وضعیت به معنای تغییر کامل یا شیفت پارادایم در سیاست خارجی ترامپ نیست؛ چنین برداشتی درست نیست و اساساً نمی‌توان آن را به‌عنوان یک تغییر پارادایمی در نظر گرفت. نکته مهم‌تر این است که نباید بیش از اندازه به اظهارات ترامپ اتکا کرد و تمام بار تحلیل را بر سخنان و مواضع اعلامی وی گذاشت. آنچه اهمیت بیشتری دارد، اقدامات و تحرکات عملی دولت آمریکا بویژه در حوزه نظامی است.
بنابراین آیا این تحرکات و اقدامات می‌تواند بخشی از یک روند آماده‌سازی و زمینه‌چینی برای اقدامات متجاوزانه در آینده باشد؟
بله؛ به نظر می‌رسد ترامپ در شرایط کنونی در حال آماده‌سازی مقدمات یک تجاوز نظامی است. بنابراین، نمی‌توان گفت که یک تغییر پارادایمی یا تحول اساسی در رویکرد ترامپ اتفاق افتاده است. سیاست فعلی، یعنی حفظ محاصره اقتصادی در کنار تهدیدهای نظامی مقطعی، به نظر می‌رسد بخشی از زمینه‌چینی برای یک تجاوز نظامی گسترده‌تر باشد؛ اقدامی که دست‌کم در محاسبات فعلی واشنگتن، انجام آن همچنان مطرح است.در این میان، چند متغیر مهم در تصمیم ترامپ برای اقدام نظامی نقش دارند. اول، مسأله آمادگی نظامی و آرایش نیروهایی است که آمریکا در منطقه در حال انجام آن است. دوم، رسیدن به اول ژانویه و آغاز به کار کنگره جدید است و سوم، مسأله تشکیل دولت در اسرائیل و فرصتی است که در این زمینه برای آیزنکوت وجود دارد تا بتواند دولت تشکیل دهد یا در این مسیر ناکام بماند. این سه متغیر می‌توانند بر تصمیم ترامپ برای انجام اقدام نظامی تأثیرگذار باشند.
ترامپ صرفاً در مقطع کنونی این فرصت را مناسب دیده است که محاصره اقتصادی را ادامه دهد و همزمان آمادگی‌های لازم را برای انجام یک تجاوز نظامی فراهم کند.
ایران برای مقابله با چنین راهبردی، چه گزینه‌ها و ظرفیت‌هایی در اختیار دارد؟
ایران به‌عنوان کشوری با وسعت جغرافیایی، ظرفیت‌های اقتصادی و ژئوپلتیکی و توانمندی‌های سیاسی و دفاعی قابل‌توجه نشان داده از ابزارها و مؤلفه‌هایی برخوردار است که می‌تواند در برابر فشارهای آمریکا مقاومت ایجاد کند، هزینه‌های پیشبرد این سیاست را افزایش دهد و محاسبات واشنگتن را با محدودیت‌ها و پیچیدگی‌هایی مواجه سازد. از این منظر، نمی‌توان میان تشدید فشارها از سوی آمریکا و تحقق اهداف مورد نظر آن، رابطه‌ای خطی و قطعی در نظر گرفت. با این حال، مسأله اساسی این است که صرف‌نظر از اینکه در نهایت چه نتیجه‌ای از این تقابل حاصل شود، به نظر می‌رسد ترامپ در دو سال باقی‌مانده از دوره ریاست‌جمهوری خود، بیشترین تمرکز را بر ایران قرار خواهد داد. در عرصه سیاست خارجی نیز به نظر می‌رسد مهم‌ترین اولویت ترامپ، پیگیری سیاست‌های خود در همین ارتباط باشد. بنابراین، می‌توان پیش‌بینی کرد که در این دو سال، بیشترین میزان توجه، تمرکز و اقدامات دولت آمریکا در عرصه سیاست خارجی متوجه ایران خواهد بود.
با توجه به نکات مطرح‌شده، چشم‌انداز این تقابل را در دو سال باقی‌مانده از دوره ریاست‌جمهوری وی چگونه ارزیابی می‌کنید؟ آیا با یک راهبرد مقطعی مواجه هستیم یا واشنگتن فرآیندی بلندمدت و مرحله‌ای را در پیش گرفته است که در آن، فشار اقتصادی و اقدامات نظامی، در سطوح و مقاطع مختلف، به‌صورت متناوب دنبال خواهند شد؟
نکته‌ای که باید به آن توجه داشت، این است که اساساً نباید این سیاست را در چارچوبی کوتاه‌مدت ارزیابی و چنین تصور کرد که اگر اقدام نظامی بعدی به نتیجه مطلوب ترامپ منجر نشود، این سیاست متوقف خواهد شد یا دیگر ادامه پیدا نخواهد کرد. به نظر می‌رسد واشنگتن فرآیندی مرحله‌به‌مرحله را در قبال جمهوری اسلامی ایران در پیش گرفته است که قرار است در چند مرحله دنبال شود.
بنابراین، باید با دقت به این روند توجه کرد و مراقب بود که تداوم محاصره اقتصادی و فشارهای موجود به معنای منتفی شدن احتمال تجاوز نظامی تلقی نشود.
نکته دیگر این است که ممکن است تجاوز نظامی صورت بگیرد، اما نه در آن گستردگی و سطحی که ترامپ مدنظر دارد؛ سپس بار دیگر محاصره اقتصادی حفظ شود و فشارها ادامه پیدا کند. به عبارت دیگر، این فرآیندها و چرخه‌های فشار می‌توانند همچنان تکرار شوند و در طول دو سال باقی‌مانده از دوره ریاست‌جمهوری ترامپ ادامه داشته باشند.
