قزوین با کمتر از یک درصد مساحت کشور، بیش از چهار درصد غذای ایران را تولید می‌کند. سهمی که نشان‌دهنده جایگاه راهبردی این استان در امنیت غذایی است. این جایگاه راهبردی اما یک تهدید بسیار جدی دارد؛ بخش قابل توجهی از ظرفیت اراضی کشاورزی استان به دلیل محدودیت منابع آب، ضعف مدیریت مصرف، نامتناسب بودن الگوی کشت و استفاده ناکافی از فناوری‌های نوین، هنوز به بهره‌وری مطلوب نرسیده است.
بر اساس اعلام مدیر زراعت سازمان جهاد کشاورزی استان، در حال حاضر از دو سوم اراضی قابل کشت آبی قزوین به دلیل محدودیت منابع آبی، بهره‌وری مناسبی صورت نمی‌گیرد؛ ظرفیتی که فعال شدن آن می‌تواند بدون توسعه بی‌رویه سطح زیرکشت، به افزایش تولید و پایداری کشاورزی استان کمک کند.

بهره‌وری پایین‌تر از انتظار
استان قزوین با برخورداری از حدود ۴۸۹ هزار هکتار اراضی کشاورزی، سالانه ظرفیت تولید حدود چهار میلیون تن محصولات زراعی، باغی و دامی را دارد. سطح کشت محصولات زراعی استان در سال زراعی ۱۴۰۵-۱۴۰۴ حدود ۲۷۰ هزار هکتار بوده و تولید این محصولات به حدود ۲ میلیون و ۶۰۰ هزار تن رسیده است.
با وجود این ظرفیت، حسن جلیلوند، مدیر زراعت سازمان جهاد کشاورزی استان، میانگین اراضی قابل کشت زراعی استان بدون انجام عملیات اصلاحی را ۳۱ درصد اعلام کرده و گفته است که قزوین از این نظر در رتبه هشتم کشور قرار دارد.
به گفته او، محدودیت منابع آبی موجب شده است بهره‌برداری مناسبی از دو سوم اراضی قابل کشت آبی استان صورت نگیرد و توسعه سامانه‌های نوین آبیاری و رعایت الگوی کشت از راهکارهای اصلی استفاده بهتر از این ظرفیت باشد.

فشار بر منابع زیرزمینی
یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر بهره‌وری اراضی کشاورزی قزوین، محدودیت منابع آب است. بخش عمده فعالیت‌های کشاورزی استان در دشت‌هایی انجام می‌شود که به دلیل شرایط اقلیمی نیمه‌خشک و وابستگی زیاد به منابع آب زیرزمینی، در برابر خشکسالی و کاهش بارندگی آسیب‌پذیری بالایی دارند.
بر اساس اطلاعات اقلیم‌شناسی سازمان جهاد کشاورزی، میانگین بارندگی سالانه در استان از حدود ۲۱۰ میلی‌متر در مناطق جنوبی دشت قزوین تا ۵۴۰ میلی‌متر در ارتفاعات الموت متغیر است و عمده مناطق کشاورزی استان به طور متوسط حدود ۳۰۰ میلی‌متر بارندگی دریافت می‌کنند.
محمد نوذری، استاندار قزوین، در نشست شورای سازگاری با کم‌آبی استان، بر ضرورت مدیریت کشت پاییزه متناسب با شرایط منابع آبی تأکید کرد و گفت: «باید از کشت غیرضروری محصولات آب‌بر و غیرمتعارف از جمله خربزه، هندوانه، کاهو و کلم جلوگیری شود.»
وی همچنین با اشاره به اینکه سال گذشته با وجود مصوبات، سطح زیرکشت خربزه و هندوانه افزایش یافته بود، بر توجه به معیشت کشاورزان در کنار اصلاح الگوی کشت و اولویت دادن به محصولات راهبردی مانند گندم تأکید کرد.
از سوی دیگر، برداشت بی‌رویه از آبخوان‌ها، علاوه بر کاهش دسترسی کشاورزان به منابع آبی، پایداری خود زمین‌های کشاورزی را نیز تهدید می‌کند.
حسن نصیری، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای قزوین، در تشریح وضعیت منابع آب استان اعلام کرد که به دلیل برداشت‌های بی‌رویه و خشکسالی‌های سال‌های اخیر، کسری مخزن سالانه منابع آب زیرزمینی قزوین به حدود ۳۰۷ میلیون مترمکعب رسیده است. وی با اشاره به پیامدهای این وضعیت، فرونشست زمین بویژه در محدوده شهرستان‌های تاکستان و بوئین‌زهرا را از آثار مهم افت منابع آب زیرزمینی دانست.
این وضعیت نشان می‌دهد که ادامه برداشت از آبخوان‌ها برای حفظ سطح تولید، بدون اصلاح روش‌های مصرف و مدیریت برداشت، در بلندمدت به زیان خود بخش کشاورزی تمام خواهد شد.

از اصلاح الگوی کشت
تا آبیاری هوشمند
در چنین شرایطی، افزایش بهره‌وری اراضی نیازمند تغییر رویکرد از توسعه سطح زیرکشت به افزایش عملکرد در واحد سطح است. توسعه آبیاری قطره‌ای و بارانی، استفاده از تجهیزات هوشمند، تنظیم زمان و میزان آبیاری بر اساس نیاز واقعی گیاه و کاهش هدررفت آب در مسیر انتقال، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به استفاده بهتر از منابع موجود کمک کند.
با این حال، توسعه سامانه‌های نوین آبیاری به‌تنهایی کافی نیست و باید با کنترل برداشت از چاه‌ها، اصلاح سطح زیرکشت محصولات پرآب‌بر و نظارت بر میزان واقعی مصرف همراه باشد. در غیر این صورت، ممکن است صرفه‌جویی در مصرف آب در سطح مزرعه به افزایش سطح کشت و در نهایت افزایش برداشت از منابع زیرزمینی منجر شود.
استاندار قزوین چندی پیش هم در جلسه شورای اداری استان که با حضور وزیر جهاد کشاورزی برگزار شد، احیای دشت قزوین و مدیریت منابع آب را اولویت اصلی بخش کشاورزی دانست و با اشاره به وجود حدود ۸۰ هزار بهره‌بردار کشاورزی در استان، کمبود منابع آب را از جدی‌ترین چالش‌های توسعه این بخش عنوان کرد.
نوذری با تأکید بر ضرورت اصلاح الگوی مصرف آب، ادامه شیوه‌های سنتی مصرف را غیرممکن دانست و بر لزوم مدیریت منابع آب و احیای دشت قزوین تأکید کرد.
در کنار این اقدامات، انتقال آب با لوله، پوشش انهار سنتی و اصلاح شبکه‌های انتقال و توزیع نیز می‌تواند از هدررفت منابع جلوگیری کند. رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان قزوین نیز مدیریت منابع آب و ارتقای بهره‌وری را از ضرورت‌های پایداری تولید دانست.
فرامرز حریری‌مقدم با اشاره به تداوم خشکسالی و محدودیت منابع آبی، بر ضرورت تأمین آب پایدار دشت قزوین، توسعه زیرساخت‌های تولید و استفاده از ظرفیت‌های موجود برای حفظ تولید کشاورزی تأکید کرد.

حلقه مغفول افزایش بهره‌وری
افزایش بهره‌وری اراضی تنها به مدیریت آب محدود نمی‌شود و شناخت ظرفیت خاک و تقویت توان تولیدی آن نیز اهمیت اساسی دارد.
انجام آزمایش‌های خاک، شناسایی میزان مواد آلی و عناصر غذایی، بررسی شوری و اسیدیته، اصلاح خاک‌های آسیب‌دیده و استفاده از کودهای متناسب با نیاز گیاه از اقداماتی است که می‌تواند عملکرد زمین را بهبود بخشد.
در برخی اراضی نیز عواملی مانند فشردگی خاک، زهکشی نامناسب، شوری و کاهش مواد آلی می‌تواند مانع استفاده از ظرفیت واقعی زمین شود. از این رو، اجرای عملیات اصلاحی باید متناسب با ویژگی‌های هر قطعه و بر اساس نتایج مطالعات فنی انجام شود.
اجرای تناوب زراعی، استفاده از بقایای گیاهی، توسعه خاک‌ورزی حفاظتی و کشت گیاهان پوششی نیز از روش‌هایی است که با حفظ ساختمان خاک، به افزایش مواد آلی و نگهداری رطوبت کمک می‌کند.
در این میان، انتخاب ارقام مقاوم به خشکی و کم‌آبی و استفاده از بذرهای اصلاح‌شده می‌تواند با کاهش ریسک تولید، عملکرد محصولات را در شرایط محدودیت منابع آب تثبیت کند.
رضا افلاتونی، رئیس سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، در تشریح طرح‌های مورد بررسی برای استان قزوین، از برنامه توسعه زراعت چوب با استفاده از پساب تصفیه‌شده با هدف تولید چوب، گسترش پوشش گیاهی و مقابله با بیابان‌زایی و گردوغبار بویژه در منطقه الله‌آباد خبر داد.
وی همچنین توسعه زیرساخت‌های گلخانه‌ای و ایجاد مجتمع‌های پرورش ماهی در حوضه آبخیز رود شاهرود را از دیگر طرح‌های مطرح‌شده برای استفاده از ظرفیت‌های کشاورزی و منابع طبیعی استان عنوان کرد.
استفاده از آب‌های نامتعارف و پساب تصفیه‌شده در فعالیت‌هایی که امکان جایگزینی این منابع را دارند، می‌تواند بخشی از فشار بر منابع آب شیرین را کاهش دهد و زمینه اختصاص آب باکیفیت‌تر به محصولات راهبردی را فراهم کند.
 

بــــرش

برنامه کاهش سالانه 20 میلیون متر مکعب آب

سازمان جهاد کشاورزی استان قزوین برنامه‌ای را برای کاهش سالانه ۱۵ تا ۲۰ میلیون مترمکعب از مصارف آب آبیاری زراعی تدوین کرده است. کاهش سطح کشت محصولات آبی با نیاز آبی بالا، استفاده از ارقام کم‌آب‌بر، توسعه خاک‌ورزی حفاظتی و افزایش سطح اجرای روش‌های آبیاری نوین از محورهای این برنامه اعلام شده است.
بر اساس برآوردهای انجام‌شده، در صورت تحقق این برنامه و همکاری دستگاه‌های مسئول، امکان صرفه‌جویی حدود ۲۰۰ میلیون مترمکعب آب در یک دوره ۱۰ ساله وجود دارد؛ هدفی که علاوه بر کاهش فشار بر منابع آبی، می‌تواند زمینه افزایش تولید به ازای هر مترمکعب آب مصرفی را فراهم کند.
البته تحقق این هدف به حمایت مالی و فنی از کشاورزان نیز وابسته است. بسیاری از بهره‌برداران برای تجهیز مزارع به سامانه‌های نوین آبیاری، اصلاح خاک و استفاده از فناوری‌های جدید با محدودیت سرمایه مواجه هستند. از این رو، پرداخت تسهیلات مناسب، تأمین تجهیزات، تقویت مراکز خدمات فنی و توسعه آموزش‌های تخصصی باید در کنار برنامه‌های مدیریت منابع آب قرار گیرد.
همچنین لازم است نقشه ظرفیت اراضی کشاورزی استان بر اساس نوع خاک، منابع آب، شرایط اقلیمی و قابلیت کشت محصولات مختلف به‌روزرسانی شود تا تخصیص آب و تعیین الگوی کشت بر مبنای اطلاعات دقیق صورت گیرد.
قزوین برای حفظ جایگاه خود در امنیت غذایی کشور بیش از آنکه به گسترش سطح زیرکشت نیاز داشته باشد، باید ظرفیت‌های استفاده‌نشده زمین‌های موجود را فعال کند. در استانی که بخش عمده آب مصرفی آن از سفره‌های زیرزمینی تأمین می‌شود و دشت‌های آن با خطر افت آبخوان و فرونشست روبه‌رو هستند، هر تصمیم درباره نوع محصول، شیوه آبیاری و نحوه تقویت خاک، در واقع تصمیمی درباره آینده منابع طبیعی و امنیت تولید است.
بهره‌وری بیشتر از اراضی کشاورزی زمانی محقق می‌شود که آب، خاک، دانش فنی و اقتصاد کشاورز در یک برنامه منسجم دیده شوند؛ برنامه‌ای که در آن میزان تولید در واحد سطح، مصرف آب به ازای هر تن محصول، درآمد خالص کشاورز و پایداری خاک در کنار یکدیگر سنجیده شوند.