محسن امام‌وردی
ویراستار فارسی کتاب اتوبیوگرافی سرخ

آن کارسن، نویسنده و شاعر برجسته کانادایی، در سخنرانی خود به هنگام دریافت جایزه نوبل امسال به نکته‌ای کلیدی اشاره کرد؛ اینکه او در تمام دوران فعالیت ادبی‌اش همواره با سنت کلاسیک‌های غربی در کشمکش و چالش بوده است. شاید همین نگاه پرسشگرانه و ساختارشکنانه، یکی از مهم‌ترین عوامل درخشش او و تعلق گرفتن جایزه نوبل به آثارش باشد. منتقدان ادبی، هرچند شمارشان اندک باشد، او را پیش از هر چیز به عنوان یک مترجم کارآزموده می‌شناسند. کارسن تاکنون چندین متن کلاسیک یونانی را به انگلیسی برگردانده است، اما اهمیت کار او فراتر از فعالیت‌های ترجمه‌ای متعارف قرار می‌گیرد؛ به‌گونه‌ای که در آثار تألیفی‌اش نیز رگه‌های عمیقی از ترجمه جریان دارد. می‌توان گفت آثار او سه‎گانه‌ای منحصربه‌فرد از ترجمه، اقتباسش و بازنویسی را شکل می‌دهند. این آمیزش شگفت‌انگیز و تنش‌آلود میان متون کهن و نگاه معاصر، خمیرمایه اصلی خلاقیت اوست.
 
 دشواری ترجمه آثار میان‌ژانری
مواجهه با آثار چندژانری همواره یکی از دشوارترین چالش‌ها در حوزه ترجمه و بازنویسی ادبی است. کتاب «اتوبیوگرافی سرخ»، اثر برجسته و تأثیرگذار آن کارسن، نمونه‌ای اعلا از همین آثار چندساحتی به شمار می‌رود که ساختار آن مرزهای میان نظم و نثر را درهم می‌شکند. این اثر از یک‌سو از روایت‌های غیرشعری بهره می‌برد و از سوی دیگر بخش قابل‌توجهی از آن در قالب شعر جریان دارد؛ در کنار این تنوع فرمی، ارجاعات پرتکرار و عمیقی به اسطوره‌های یونان باستان، به‌ویژه شخصیت‌های گریون و هراکلس، در متن به چشم می‌خورد. چنین ویژگی‌های چندوجهی و پیچیده‌ای اقتضا می‌کرد که فرآیند برگرداندن و بازخوانی آن به دست مترجمی جامع‌الاطراف سپرده شود؛ کسی که همزمان بتواند از عهده ترجمه لطافت‌های شاعرانه و استحکام نثر داستانی برآید و در عین حال تسلط همه‌جانبه‌ای بر متون کلاسیک یونانی داشته باشد تا لایه‌های پنهان اثر به تمامی آشکار شود.
هنگامی که متنی سرشار از ژنتیک ترجمه (ترجمه از یک زمان و زبان به یک زمان و زبان دیگر) و بینامتنی قرار است به زبان فارسی برگردانده شود، شناخت دقیق و مطالعه همه‌جانبه این سیر امری اجتناب‌ناپذیر است. از همه مهم‌تر، با توجه به پیشینه کهن و تاریخ هزارساله شعر و ادب فارسی، انتقال چنین ساختار نوآورانه‌ای به بستر زبان مقصد، کار بسیار دشوار و خطیری به شمار می‌رود. بازخوانی این اثر از سوی نگارنده نیز با همین دغدغه شکل گرفت تا بررسی شود آیا ظرفیت‌ها، گنجایش‌ها و انعطاف‌پذیری‌های زبان فارسی توانایی میزبانی و پذیرش اثری با چنین ویژگی‌های ساختاری و محتوایی را دارد یا خیر.
فرآیند بازخوانی کتاب «اتوبیوگرافی سرخ» در حقیقت پاسخی بود به این پرسش بنیادین که آیا این متن غریب با ساختار زبان میزبان یعنی فارسی همخوانی کامل دارد؟ در برخی از بخش‌ها، متن اولیه نیازمند تطبیق‌های بیشتری بود و به همین دلیل، ساعت‌های بسیار متمادی با قاسم نجاری، مترجم اثر، پیرامون نسخه فارسی گفت‌وگو و تبادل نظر کردیم. من با اعتماد کامل و قلبی به تخصص آقای نجاری، مسئولیت بازخوانی این ترجمه را پذیرفتم؛ چرا که به تسلط عمیق او بر متون کلاسیک و شناخت دقیق‌اش از جهان فکری آن کارسن آگاهی کامل داشتم. حساسیت من نسبت به ساختار و سلامت زبان فارسی امری جدی و انکارناپذیر است و از آنجا که شعر فارسی را به دقت دنبال می‌کنم، همواره کوشیده‌ام تناسب میان متن ترجمه‌شده و لحن زبان فارسی حفظ شود. خوشبختانه نتیجه این همکاری به بهترین شکل ممکن از آب درآمد و اثر نهایی همان چیزی شد که از ابتدا انتظار می‌رفت.
 
 ساختارشکنی‌های کارسن
آنچه بیش از هر چیز درباره آن کارسن جلب توجه می‌کند، ویژگی‌های منحصربه‌فرد و ساختارشکنی‌های فکری اوست که برای مؤلفان و مترجمان زبان فارسی دو درس بزرگ و راهگشا به همراه دارد؛ نخست، نوع مواجهه او با سنت و دیگری، پرسش پیرامون نقطه آغاز یک اثر تألیفی است. به‌راستی آیا می‌توان برای نوشتن به یک «نقطه صفر» قائل شد و دقیقاً معین کرد که یک متن تألیفی از چه نقطه‌ای کلید می‌خورد؟ کارسن قاطعانه بر این باور است که هیچ متنی هرگز از نقطه صفر تولید نمی‌شود، بلکه هر نوشته‌ای همیشه از میانه یک گفت‌وگوی ازپیش‌شروع‌شده سر برمی‌آورد. جایگاه خود کارسن در این میان بسیار تأمل‌برانگیز است. ریشه‌های تفکر او در سنت اندیشه غربی، از یونان باستان و تحولات امپراطوری روم گرفته تا دوازده خان هراکلس و حتی پیوندهای آن با فرهنگ مشرق‌زمین و شاهنامه فردوسی (همچون روایت‌های رستم و سهراب)، نشان‌دهنده اشتراکات عمیق فرهنگی و فکری میان جهان باستان و اسطوره‌های هراکلس است؛ ارتباطی که کارسن آن را با دقتی کم‌نظیر درک کرده و باز آفریده است.
ما نیز در فرهنگ خود از یکی از همین انشعاب‌ها و قلمه‌های سنت بهره می‌بریم، اما رویکرد ما در ایران نسبت به چنین سنتی غالباً بیش از اندازه وفادارانه، مریدوار و سرسپرده است. با ظهور مدرنیته در ایران، این سرسپردگی در برابر الگوهای وارداتی از غرب ابعاد گسترده‌تری به خود گرفت. این در حالی است که خود آن کارسن، به عنوان نویسنده‌ای غربی که سال‌هاست در بطن همین سنت قلم می‌زند، برخوردی بی‌نهایت آزادانه، رها و انتقادی با سنت دارد. برای مثال، هنگامی که صحبت از هراکلس و گریون در متون یونان باستان به میان می‌آید، این دو چهره به عنوان قاتل و مقتول شناخته می‌شوند؛ اما در بازآفرینی آن کارسن، این دو شخصیت با یکدیگر وارد روابط دوستانه و عاطفی عمیقی می‌شوند. تغییر دادن چنین عناصر تثبیت‌شده‌ای در اسلوب روایت مدرن و بازتعریف آنها بر مبنای شرایط و وضعیت‌های نوین، شاهکاری است که تنها از قلم خلاق آن کارسن برمی‌آید. گریون که در اسطوره‌شناسی یونان باستان موجودی هیولامانند است، در روایت کارسن به عکاسی لطیف و نویسنده‌ای حساس بدل می‌شود که تلاش می‌کند اتوبیوگرافی خود را در قالب شعر شکل بخشد. بنابراین، نخستین درس بزرگ کارسن برای اهل قلم این است که چگونه می‌توان به شکلی کاملاً خلاقانه از حصار سنت‌های خشک خارج شد و نشان داد که نباید کورکورانه مرید سنت بود.
آن کارسن سنت را نه شی‌ای منجمد، متحجر و بسته‌بندی‌شده در اعماق تاریخ، بلکه ماده خامی زنده برای کار کردن، ایده یافتن و جست‌وجو کردن می‌داند. کارسن این حق مشروع را به انسان مدرن می‌دهد تا بتواند سنت را ویرایش، بازخوانی و بازآفرینی کند. درس دوم و بسیار مهم دیگر که می‌توان از رویکرد او آموخت، به مرزهای محو میان ژانرها مربوط می‌شود؛ مشخص نیست که کارسن دقیقاً یک مترجم است یا یک مؤلف، یک جستارنویس، یک داستان‌نویس یا شاعر؟ حقیقت این است که او در هیچ‌کدام از این مقوله‌های ازپیش‌آماده و کلیشه‌ای نمی‌گنجد؛ همان‌گونه که کتاب «اتوبیوگرافی سرخ» نیز از قالب‌های مرزکشی‌شده ادبی سر باز می‌زند.
او با مفهوم ساختار و ژانر برخوردی کاملاً متفاوت و ساختارشکنانه دارد. به جرأت می‌توان گفت آثار او تجسم عینی «تصمیم‌ناپذیری فرمی» است که نمونه بارز آن را در همین کتاب می‌توان لمس کرد. شیوه مواجهه آن کارسن با ساختار، ژانر و سنت، درسی است که باید آن را آموخت.
این نکته را باید تأکید کنم که پیش از این، جای خالی آثار فارسی از آن کارسن در بازار کتاب ایران به‌شدت احساس می‌شد و کتاب «اتوبیوگرافی سرخ» که اکنون ترجمه فارسی‌اش در دسترس خوانندگان قرار گرفته، نزدیک به سه دهه پیش در جهان منتشر شده بود. در عصر حاضر که جهان با سرعت سرسام‌آوری به سوی سیطره هوش مصنوعی پیش می‌رود، پدیده‌ای که عمدتاً متن‌هایی یکدست، کلیشه‌ای و فاقد توانایی خلق آثار اصیل و نوآورانه تولید می‌کند، جایگاه آن کارسن بیش از پیش اهمیت می‌یابد. نحوه ایستادن او در جایگاه یک نویسنده ادبی دقیقاً در نقطه‌ای است که هوش مصنوعی هرگز قادر به دستیابی به آن نخواهد بود. هنگامی که یک هنرمند در چنین جایگاه رفیعی می‌ایستد، طبیعی است که دو آموزه حیاتی «مقابله با ساختارهای مسلط» و «رهایی از بند سنت‌های فرسوده» تجلی یابد؛ در حالی که هوش مصنوعی به ذات خود فاقد چنین جهان‌بینی و توانایی آموزشی برای بشریت است.
 کارسن در آثار خود شبکه‌ای تنیده از جریان‌های گریز از مرکز و گسست‌های معنایی خلق می‌کند که راه رهایی از تسلط مکانیکی هوش مصنوعی را به ما می‌آموزد و با تأکید برعدم ترس از فرم‌های جدید و غلبه سنت‌های کهنه، افق‌های تازه‌ای به روی تفکر و ادبیات باز می‌کند.