غزل رضایی‌ثانی
گروه کتاب

 «اتوبیوگرافی سرخ» به زبان‌های مختلف دنیا ترجمه شده است، شما آن را از چه زبانی به فارسی برگرداندید و چه دشواری‌هایی در مسیر ترجمه داشته‌اید؟
 متن زبانی که من آن را ترجمه کرده‌ام، متن اصلی و زبان انگلیسی است. آن کارسن کانادایی است و به انگلیسی می‌نویسد. او نویسنده‌ای متعارف نیست؛ شیوه استفاده‌اش از زبان و نزدیک شدنش به شعر، ترجمه را دشوار می‌کند. دشواری فقط در واژه‌ها نیست؛ باید نسبت شکل متن، لحن، شوخی‌ها، ارجاع‌ها و حرکت فکر نویسنده را هم به خوبی درک و هم ترجمه کرد.
کارسن پیش از هر چیز مترجمی کلاسیک‌شناس است که ما او را با ترجمه‌هایی که از یونان باستان دارد می‌شناسیم، او ترجمه‌های متفاوتی از یونان باستان از جمله تراژدی‌ها و شعرهای سافو و اوریپید با عنوان «درس‌های اندوه» منتشر کرده است. در آثار کارسن حتی ترجمه هم رنگی از شاعرانگی و سرخوشی دارد؛ این آزادی و پیچیدگی بخشی از امضای اوست و البته که خیلی هم به آن نقد شده است. اما همه این دشواری‌هایی که در متن وجود دارد، موجب می‌شود وقتی آن را به فارسی برمی‌گردانیم بخشی از چیزها ناگزیر از دست می‌رود. گاهی باید اجازه داد چیزی در ترجمه از دست برود تا در زبان مقصد امکان ساختن چیزهای تازه فراهم شود. باید دید زبان فارسی چه امکانی دارد و کجا لازم است امکان تازه‌ای برای یک اثر ترجمه شده بسازیم؛ اگر راهی نیست، باید دنبالش گشت یا جای خالی را پذیرفت. همین جست‌وجو بخشی از جذابیت کار است. البته که «اتوبیوگرافی سرخ» تقریباً به همه زبان‌ها ترجمه شده اما برای من سؤال بود که چرا تاکنون کسی سراغ این کتاب نرفته است.
در دوره ادبیاتAI، دفاع از ادبیات آن کارسن کار بسیار مهمی است. به همین دلیل است که باید به متن اثر مهلت بدهیم. ممکن است بخشی از کتاب در نگاه نخست بی‌ربط به نظر برسد، اما اگر صبر کنید معنایش ته‌نشین می‌شود و می‌فهمید چرا باید کتاب و روایت‌هایش به این سمت برود. در این کتاب خیلی چیزها سرراست نیست اما نویسنده می‌کوشد تا در جهان قصه زندگی کند و مخاطب را تا آخر قصه با خود بکشاند. مترجم هم باید تلاش کند متن را کشف کند، نه اینکه هر تکه را فوری توضیح دهد تا متن به نظم برسد. این موارد کار ترجمه را سخت و در عین حال شیرین می‌کند.
 
ترجمه کتاب چه زمانی آغاز شد و چرا انتشار آن این‌قدر طول کشید؟
ترجمه را حدود شش سال پیش آغاز کردم. آن زمان از تهران رفته بودم و در زاهدان زندگی می‌کردم. خود ترجمه اولیه نزدیک به یک سال طول کشید، اما کار پس از پایان نسخه نخست تمام نشد. متن بارها بازبینی شد. بخش‌های شعری را با دوستم، مرتضی بختیاری که شاعر و مترجم است، مرور کردیم. شعرها را دوباره می‌خواندیم و شکل‌های مختلف را می‌آزمودیم تا به زبانی برسیم که هم با متن کارسن نسبت داشته باشد و هم در فارسی زنده بماند. در آن سال‌ها معلوم نبود کتاب به این زودی منتشر شود یا اصلاً امکان انتشارش فراهم باشد. با ناشرهای مختلف صحبت کردم و بارها شنیدم که کتاب بیش از اندازه تجربی است، فروش نمی‌رود یا مخاطب ندارد. ناشرانی بودند که ترجیح می‌دادند سراغ کتابی بروند که از نظر بازار کم‌خطرتر باشد. این رفت‌وآمدها ادامه داشت تا این که حدود دو سال پیش کتاب به نشر بان رسید و با پیگیری دوستان آنجا منتشر شد. فاصله میان پایان ترجمه و چاپ، دوره‌ای طولانی بود و راستش در مقطعی تقریباً امیدم را از دست داده بودم. با این حال، کتاب از ذهنم بیرون نرفته بود. روزی که خبر مطرح شدن نام کارسن در جایزه نوبل را شنیدم، سر کار بودم و دوستی تماس گرفت و خبر نوبل آن کارسن را به من داد. درحالی که دقیقاً یک شب قبل با ناشر صحبت کرده بودم، نسخه نهایی آماده بود و از من خواسته بودند دوباره نگاهی به آن بیندازم. همزمانی دو خبر در فاصله‌ای کوتاه عجیب بود، از این رو به کسانی که تصور می‌کردند این ترجمه کار AI است حق می‌دادم. برای من مهم‌تر از هر چیز، خوشحالی دیدن کتابی بود که سال‌ها دوست داشتم به دست خوانندگان برسد. من واقعاً این کتاب را دوست دارم؛ سال‌هاست دلم می‌خواهد آن را به دیگران بدهم و بگویم بخوانید و کشفش کنید. در وهله نخست طرفدار کتابم و بعد مترجم آن، انتشارش برایم اتفاق خوشحال‌کننده‌ای بود.
 
اینکه شما در وهله نخست طرفدار کتاب هستید باعث شد آن را ترجمه کنید یا از قبل پیشنهادی درباره آن دریافت کرده بودید؟ یا اینکه شناخت شما نسبت به آن کارسن منجر به ترجمه این اثر شد؟
آشنایی من با کارسن از کار روی تراژدی‌های یونانی شروع شد. با دوستم آقای مهاجر پروژه‌ای داشتیم و ترجمه‌های متون یونانی را می‌خواندیم. آنجا با کاری از کارسن روبه‌رو شدم که متن‌هایی از آیسخولوس، سوفوکلس و اوریپید را کنار هم آورده بود. وقتی این کتاب را خواندم، با خودم گفتم این آدم (آن کارسن) می‌تواند نویسنده مورد علاقه‌ام باشد؛ می‌خواستم بدانم چطور چنین کاری کرده است. پس از آن «اتوبیوگرافی سرخ» را شناختم؛ که در آن زمان به عنوان شناخته‌شده‌ترین کتاب آن کارسن معروف بود. بعد از اینکه این نویسنده نوبل گرفت، اولین کتابی که از سوی مجموعه نوبل به مخاطبان پیشنهاد شد «اتوبیوگرافی سرخ» بود و سپس کتاب‌های دیگرش معرفی شدند. بنابراین من از راه کارهای کلاسیک او به این کتاب رسیدم. این کتاب به دست من رسید و یک نام فرعی با عنوان «یک رمان به نظم» یا «رمان شعری» داشت. کتاب پنج ضمیمه داشت که اصلاً مشخص نبود درباره چه چیزی حرف می‌زند؛ تا اینکه داستان شروع می‌شود و با پسربچه‌ای قرمزرنگ و بالدار روبه‌رو می‌شویم که می‌خواهد جهان را ببیند و لمس کند. این پروسه ناگهان من را به لحظه باشکوهی رساند و با خودم گفتم، من آن را کشف کردم.
 
از نظر شما کدام ویژگی کتاب باعث شد آن کارسن جایزه نوبل را بگیرد؟
این کتاب به تنهایی نوبل نگرفته است؛ جایزه به مجموعه آثار کارسن تعلق گرفت. بیانیه نوبل را کلمه به کلمه به یاد ندارم، اما محور توضیح این بود که او اسطوره‌ها و گذشته را به زمان حال می‌آورد و این کار را با طنز و سرخوشی انجام می‌دهد. این ویژگی را می‌توان در «اتوبیوگرافی سرخ» هم دید، گذشته در این کتاب ماده‌ای زنده برای ساختن روایتی امروزی است، نه موضوعی دور و دست‌نیافتنی. کارسن از اسطوره هراکلس یا هرکول و از روایت گریون، هیولایی که در اسطوره جایگاهی چندان برجسته ندارد، استفاده می‌کند و او را به جهان امروز می‌آورد. گریون در کتاب پسربچه‌ای است که با مادرش زندگی می‌کند و برادر بزرگ‌ترش او را اذیت می‌کند. او به خیلی‌ چیزها در این جهان علاقه دارد، نوشتن برایش مهم است و حتی شعر هم می‌خواند. بنابراین اسطوره صرفاً بازگویی نمی‌شود؛ شخصیت از دل گذشته بیرون می‌آید و در زندگی روزمره و زمان حال، شکل تازه‌ای پیدا می‌کند. به نظرم این همان کاری است که کارسن در آن مهارت دارد: گوشه‌هایی از اسطوره و تاریخ را بیرون می‌کشد و به زمان ما می‌آورد. وقتی اسطوره جابه‌جا می‌شود، نمی‌توان انتظار داشت همان چیزی بماند که در دوران باستان بوده است. این تغییر در ترجمه‌های شعری او از سافو و آثار دیگرش هم دیده می‌شود.
 
آیا بعد از دریافت جایزه نوبل از سوی آن کارسن، کتاب اتوبیوگرافی سرخ از سوی مترجمان دیگری هم ترجمه شده است؟
درباره ترجمه دیگری از «اتوبیوگرافی سرخ» پیش‌بینی قطعی ندارم. با توجه به پیچیدگی کتاب، بعید می‌دانم بزودی کسی سراغش برود، اما ترجمه دیگر از این کتاب هم جالب می‌شود؛ می‌توانیم انتخاب‌ها را کنار هم ببینیم. کتاب در نسخه فارسی ۲۰۰ و در نسخه انگلیسی حدود ۱۸۰ صفحه است، اما کوتاهی ظاهری‌اش گمراه‌کننده است. ترجمه آن انرژی زیادی می‌برد؛ ذات متن چنین است. خواندنش هم صبر می‌خواهد. از آن کتاب‌هایی نیست که بنشینید و تا ظهر تمامش کنید؛ بهتر است کنار دست‌تان باشد و کم‌کم با آن زندگی کنید. کارسن فقط یک قصه تعریف نکرده، بلکه جهانی ساخته که می‌شود در آن حرکت کرد. در جغرافیای کتاب از کانادا به بوئنوس‌آیرس و سپس لیما و پرو می‌رویم؛ این جغرافیا از ذهن نویسنده برآمده تا خواننده را به ماندن در جهان کتاب دعوت کند. پیشنهادم این است که با کتاب آرام رفتار کنید و از غریب بودنش نترسید. فرصت بدهید تا زیبایی‌هایش کم‌کم خودی نشان دهد.
 
پس شاید بهترین راه، همراه شدن با کتاب باشد نه تلاش برای فهمیدن فوری همه چیز؟
دقیقاً. لازم نیست از همان صفحه‌های اول همه چیز روشن باشد. می‌توان به متن زمان داد و گذاشت بخش‌هایش در ذهن کنار هم قرار بگیرند. اگر با حوصله نزدیک شوید، پسربچه قرمزرنگ و جهان کارسن برای‌تان زنده می‌شوند و می‌بینید تکه‌های ظاهراً نامرتبط، چگونه در ادامه داستان به هم ربط پیدا می‌کنند.

 روایتی تازه از اسطوره‌ای کهن
 آن کارسن، نویسنده کانادایی برنده جایزه نوبل ادبیات امسال، به جهت مهارتش در آمیختن شعر، نثر و ترجمه توانست میان مخاطبان ادبیات جا باز کند. بخش بزرگی از آثار او به ادبیات، اسطوره‌ها و فرهنگ یونان باستان پیوند خورده است. اما مهم‌ترین اثرش، «اتوبیوگرافی سرخ» با الهام از شاعر یونانی استسی‌ خوروس است. بنا به گفته کمیته نوبل، اولین پیشنهاد برای مطالعه آثار کارسن همین کتاب است. البته کتاب «زیبایی شوهر» او نیز برنده جایزه تی. اس. الیوت شد، او نخستین زنی بود که توانست این جایزه را از آن خود کند. کتاب «اتوبیوگرافی سرخ» با قلم آن کارسن و ترجمه قاسم نجاری از سوی نشر بان در پاییز 1405 به چاپ رسیده است. کتاب، علاوه بر یادداشت مترجم دارای هفت بخش است. مترجم در ابتدای کتاب درباره کارسن می‌گوید، کار او «ساختن» است؛ او سازنده‌ای است که کلمه‌ها را آجر به آجر می‌چیند، اما آن‌قدر به ظرافت که میان‌شان جایی باشد تا کلمه کار خودش را بکند. کارسن در این کتاب تکه‌هایی از یک نامه باستانی را از یونانی ترجمه می‌کند و در پایان، رمانی در قالب شعر به دست ما می‌دهد. اما این تنها یک ترجمه ساده نیست؛ بلکه به عقیده مترجم، باستان‌شناسی و حفاری است. در ادامه این اثر، اشعاری از استسی ‌خوروس، شاعر یونانی اهل متاوروس، در وصف گریون می‌خوانیم؛ اشعاری که شاید در برگردان فارسی برای مخاطب چندان روشن نباشد، اما رفته‌رفته کتاب و روایت‌هایش مفهوم این شعرها را برای ما آشکار می‌کند. کارسن در ادامه به ماجرای کور شدن استسی خوروس به دست هلن می‌پردازد و تمام زوایای این کوری و بازگشت دوباره بینایی‌اش را بررسی می‌کند. سپس خیلی مختصر، پرونده استسی خوروس را بی‌هیچ توضیح اضافه‌ای می‌بندد و ماجرای کودکی گریون را آغاز می‌کند. خوروس درباره گریون می‌گوید: «گریون هیولایی بود همه‌چیزش سرخ/ پوزه‌اش بیرون از لفاف در صبح سرخ/ چه صُلب بود منظره سرخی که رمه‌اش در پس آن می‌چرخید/ شلیدن آنها در باد سرخ/ خودش را پنهان کرده زیر نرمه سپید سرخ رویای گریون.» نویسنده اثر از گریون که یک هیولای یونان باستان است، شخصیت پسربچه‌ای را خلق کرده که مانند همه کودکان به مدرسه می‌رود، بازی می‌کند و با مادرش رابطه صمیمانه‌ای دارد. داستان از نخستین روز ورود گریون به مدرسه شروع می‌شود؛ روزی که مادرش او را به مدرسه می‌برد و برای روزهای بعد، مسئولیت همراهی او را به برادر بزرگ‌ترش می‌سپارد. اما برادر از این مسئولیت شانه خالی می‌کند و گریون را تنها می‌گذارد. هرچه مادر همراه و همپای گریون بود، برادرش در جبهه مقابل قرار داشت؛ گاهی سطل میوه‌ها را روی سر گریون می‌گذاشت، او را از گردن می‌گرفت و کله‌پا می‌کرد، یا بند لاستیکی ضخیمی را در دستش آن‌قدر می‌کشید تا ضربه‌ای محکم و سوزناک به گریون بزند. با این آزارها بود که گریون به کندن پوست لبش 
عادت کرد. بعدها گریون دوستی به نام هراکلس پیدا می‌کند که سبک زندگی‌اش همیشه مورد نقد مادر گریون بوده است، اما آنها دوستان خوبی برای یکدیگر می‌شوند و سرنوشت‌شان در دوره امروزی برخلاف آنچه که در داستان‌های یونان باستان آمده روایت می‌شود. گریون و هراکلس سوار بر ماشین قدیمی هراکلس سفر می‌کنند و دل به جاده دنیای جوانی خود می‌زنند.