سعید شفیعا
عضو هیأت علمی 
مرکز پژوهش‌های مجلس

هویت ملی فقط در روایت‌های تاریخی، نمادهای رسمی و مناسبت‌های جمعی شکل نمی‌گیرد. بخش مهمی از آن در تجربه روزمره جامعه و در شیوه زندگی مردم در سرزمینی که به آن تعلق دارند، ساخته و بازتولید می‌شود. خانه‌ای که در آن زندگی می‌کنیم، محله‌ای که در آن رفت‌وآمد داریم و رابطه‌ای که میان فضای زندگی و محیط پیرامون خود برقرار می‌کنیم، همگی بخشی از تجربه مشترک ما از زیستن در این سرزمین هستند. از همین رو، معماری را نمی‌توان صرفاً موضوعی فنی یا مسأله‌ای مربوط به سلیقه و زیبایی‌شناسی دانست. معماری یکی از عرصه‌هایی است که نسبت جامعه با سرزمین، فرهنگ و تجربه تاریخی‌اش در آن نمود پیدا می‌کند.
معماری گذشته ایران را نیز نباید صرفاً مجموعه‌ای از شکل‌ها و تزئینات قابل تقلید دانست. حیاط مرکزی، ایوان، نحوه استقرار اتاق‌ها، توجه به محرمیت، ارتباط خانه با کوچه و همسایگی، هر یک پاسخی به مجموعه‌ای از شرایط محیطی و اجتماعی بوده‌اند. شناخت اقلیم، جهت تابش آفتاب، جریان هوا، دسترسی به آب و مصالح در دسترس، در کنار شیوه زندگی خانواده، روابط اجتماعی و مفهوم حریم، به‌تدریج در ساختار خانه و محله بازتاب یافته است. این عناصر حاصل تصمیم‌های پراکنده و صرفاً زیبایی‌شناختی نبودند؛ پشت آنها دانشی انباشته و تجربه‌ای تاریخی قرار داشت که نسل‌های مختلف در زندگی و ساختن به دست آورده و منتقل کرده بودند.
می‌توان این توانایی را نوعی «اهلیت» دانست؛ اهلیت جامعه برای شناخت محیط زندگی خود، انطباق با ویژگی‌های آن و تبدیل این شناخت به شیوه‌های سکونت، ساخت‌وساز و سازمان‌دهی فضای زندگی. اهلیت فقط مهارت معمار یا توانایی فنی سازندگان نیست. موضوع، ظرفیت جمعی جامعه برای فهم رابطه میان انسان، محیط طبیعی، مناسبات اجتماعی و فضای ساخته‌‌شده است. جامعه‌ای که از این ظرفیت برخوردار است، می‌تواند با تغییر شرایط و نیازها، شیوه‌های تازه‌ای برای زندگی پدید آورد، بی‌آنکه پیوند خود را با تجربه تاریخی و ویژگی‌های سرزمینی‌اش از دست بدهد.
مسأله امروز ما بازگشت به شکل خانه‌های گذشته یا تکرار عناصر معماری تاریخی نیست. هیچ جامعه‌ای نمی‌تواند با نادیده گرفتن تغییرات جمعیتی، فناوری، اقتصاد و سبک زندگی، همان الگوهای پیشین را بازتولید کند. زندگی امروز با گذشته تفاوت‌های جدی دارد و معماری نیز ناگزیر از پاسخ‌گویی به این تفاوت‌هاست. مسأله این است که آیا در فرآیند این تغییر، توانایی شناخت محیط و ساختن متناسب با آن را حفظ کرده‌ایم؟ آیا ساختمان‌های جدید حاصل فهمی از زندگی و محیط پیرامون هستند یا بیش از هر چیز بر اساس زمین، هزینه، زمان ساخت، سطح زیربنا و امکان فروش شکل می‌گیرند؟
در بخش قابل توجهی از ساخت‌وساز امروز، ساختمان پیش از آنکه ساکن و شیوه زندگی او شناخته شده باشد، طراحی و تولید می‌شود. فاصله میان سازنده و مصرف‌کننده، غلبه منطق اقتصادی بر تصمیم‌های ساخت‌وساز و تبدیل مسکن به کالایی برای مبادله، می‌تواند رابطه میان بنا و تجربه واقعی زندگی را تضعیف کند. در چنین شرایطی، ممکن است ساختمانی از نظر فنی قابل قبول و از نظر اقتصادی موفق باشد، اما نتواند محیطی متناسب با نیازهای ساکنان و روابط اجتماعی آنان ایجاد کند. تولید ساختمان با ساختن محیط زندگی یکسان نیست. این تفاوت را می‌توان در آشفتگی بسیاری از محیط‌های ساخته‌شده نیز مشاهده کرد. البته هر تفاوتی در شکل و نمای ساختمان‌ها نشانه آشفتگی نیست. نامتقارنی، تنوع و نوآوری می‌توانند بخشی از خلاقیت معماری باشند و حتی به غنای منظر شهری کمک کنند. مسأله زمانی آغاز می‌شود که میان ساختمان و خیابان، بنا و محله، معماری و اقلیم، یا فضای ساخته‌شده و زندگی اجتماعی پیوند معناداری وجود نداشته باشد. هر ساختمان منطق مستقلی را دنبال کند و مجموعه آنها نتواند محیطی قابل فهم و برخوردار از انسجام برای زندگی جمعی پدید آورد.
این وضعیت را نمی‌توان فقط به سلیقه معماران یا ضعف طراحی چند ساختمان نسبت داد. آشفتگی محیط ساخته‌شده می‌تواند نشانه‌ای از تضعیف اهلیت جمعی در ساختن محیط زندگی باشد؛ وضعیتی که در آن، تصمیم‌های اقتصادی، ضوابط ساخت‌وساز، مدیریت شهری و نیازهای اجتماعی، بدون ایجاد پیوندی روشن و پایدار با یکدیگر عمل می‌کنند. در نتیجه، ممکن است توان تولید ساختمان افزایش یافته باشد، اما توان ساختن محیطی که مردم بتوانند در آن احساس تعلق کنند و تجربه مشترکی از زندگی داشته باشند، به همان نسبت رشد نکرده باشد.
اهمیت این موضوع برای میراث فرهنگی نیز از همین‌جا روشن می‌شود. میراث فرهنگی فقط آن چیزی نیست که از گذشته باقی مانده و امروز وظیفه حفاظت از آن را برعهده داریم. میراث، بخشی از تجربه تاریخی و حافظه جمعی جامعه است که در بناها، مکان‌ها، شیوه‌های زندگی و معناهای مشترک استمرار پیدا می‌کند. یک بنا صرفاً به دلیل قدمت یا ویژگی‌های معماری به میراثی زنده تبدیل نمی‌شود. زمانی که از کارکرد اولیه خود فراتر می‌رود، در تجربه و خاطره جمعی جای می‌گیرد و برای جامعه معنایی فراتر از یک سازه پیدا می‌کند، امکان تبدیل‌شدن به بخشی از میراث فرهنگی را می‌یابد.
آرامگاه فردوسی نمونه‌ای از این فرآیند است. اهمیت آن تنها به ویژگی‌های کالبدی بنا محدود نمی‌شود؛ این مکان در پیوند با فردوسی، زبان فارسی، حافظه تاریخی و مشارکت نهادها و گروه‌های اجتماعی، به یکی از مکان‌های معنادار در تصور ایرانیان از گذشته خود تبدیل شده است. معنای فرهنگی چنین مکان‌هایی در طول زمان و از طریق حضور اجتماعی، روایت‌ها و تجربه‌های مشترک شکل می‌گیرد و استمرار می‌یابد.
بنابراین، حفاظت از میراث گذشته به‌تنهایی برای تداوم میراث فرهنگی کافی نیست. جامعه‌ای که از بناها و آثار تاریخی خود حفاظت می‌کند، اما در ساختن محیط‌های زندگی امروز از پیوند دادن تجربه تاریخی با نیازهای تازه ناتوان است، ممکن است در حفظ گذشته موفق باشد، ولی در تولید میراث برای آینده با مشکل روبه‌رو شود. نسل‌های آینده نیز برای شکل دادن به حافظه و هویت خود به مکان‌ها و تجربه‌هایی نیاز دارند که با زندگی واقعی آنان پیوند خورده باشد. پرسش این است که از میان ساختمان‌ها و محله‌هایی که امروز می‌سازیم، کدام‌یک چنین ظرفیتی خواهند داشت؟
قرار نیست معماری امروز شبیه معماری چند قرن پیش باشد. قرار است بتواند با دانش و فناوری زمانه خود، پاسخ‌هایی متناسب با اقلیم، نیازهای اجتماعی و شیوه زندگی امروز ارائه کند و در عین حال، رابطه خود را با تجربه تاریخی این سرزمین از دست ندهد. تداوم هویت ملی به معنای ثابت نگه داشتن شکل‌ها نیست؛ به معنای حفظ و بازآفرینی پیوندهایی است که جامعه را به سرزمین، تاریخ و تجربه مشترک زندگی متصل می‌کنند.
از این منظر، مسأله اصلی معماری امروز فقط این نیست که ساختمان‌های ما چه شکلی دارند یا چقدر با الگوهای گذشته متفاوت‌اند. پرسش جدی‌تر این است که آیا هنوز اهلیت ساختن محیط زندگی خود را داریم؟ آیا می‌توانیم خانه و محله‌ای بسازیم که علاوه بر پاسخ‌گویی به نیازهای امروز، حامل تجربه‌ای از زندگی در این سرزمین باشد و برای نسل‌های بعد نیز معنایی قابل شناخت و به‌یادماندنی ایجاد کند؟ آینده میراث فرهنگی ما، تا اندازه زیادی، به پاسخی بستگی دارد که امروز به این پرسش می‌دهیم.