حضور در کاپ ۳۱؛ فرصتی برای دیپلماسی محیط‌زیستی و افشای جنایات جنگی
آرمان خورسند
رئیس مرکز امور بین‌الملل و کنوانسیون‌های
سازمان حفاظت محیط‌زیست
اجلاس تغییر اقلیم سازمان ملل متحد (کاپ ۳۱) که از ۹ تا ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶ در شهر آنتالیای ترکیه برگزار می‌شود، یکی از مهم‌ترین عرصه‌های بین‌المللی برای گفت‌وگو، تصمیم‌سازی و همکاری کشورها در مواجهه با بحران جهانی تغییر اقلیم است. این اجلاس، فراتر از یک نشست تخصصی زیست‌محیطی، بستری برای تعاملات سیاسی، اقتصادی و دیپلماتیک کشورها و فرصتی برای بیان دیدگاه‌ها، مطالبات و دغدغه‌های ملی در حوزه محیط‌زیست به شمار می‌رود.
در چنین شرایطی، حضور رئیس‌جمهوری کشورمان در عالی‌ترین سطح در اجلاس کاپ ۳۱، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این حضور نشان‌دهنده جایگاه موضوع محیط‌زیست و تغییر اقلیم در اولویت‌های کلان کشور و بیانگر عزم جمهوری اسلامی ایران برای مشارکت مؤثر در تصمیم‌گیری‌های بین‌المللی است. همچنین حضور رئیس‌جمهوری، ظرفیت قابل توجهی برای طرح مستقیم مطالبات کشور، تقویت دیپلماسی محیط‌زیستی، توسعه همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی و جلب حمایت جامعه جهانی در مواجهه با چالش‌های زیست‌محیطی فراهم می‌کند.
یکی از مهم‌ترین موضوعاتی که در این اجلاس باید با جدیت مورد توجه قرار گیرد، آثار مخرب جنگ و اقدامات نظامی بر محیط‌زیست است؛ موضوعی که متأسفانه در بسیاری از مذاکرات و سازوکارهای بین‌المللی تغییر اقلیم، آنگونه که شایسته است مورد توجه قرار نمی‌گیرد. حملات نظامی آمریکا و رژیم اسرائیل علیه ایران، علاوه بر خسارات انسانی و تخریب زیرساخت‌ها، پیامدهای زیست‌محیطی قابل توجهی نیز به همراه داشته است. آسیب به زیرساخت‌های صنعتی و انرژی، آلودگی هوا، آب و خاک، تهدید سلامت جوامع انسانی و آسیب به زیست‌بوم‌ها و منابع طبیعی، از جمله ابعادی است که بررسی و مستندسازی دقیق آنها ضرورت دارد.
محیط‌زیست مرز سیاسی نمی‌شناسد و آثار تخریب آن می‌تواند از محدوده جغرافیایی یک کشور فراتر رفته و نسل‌های آینده و حتی کشورهای همسایه را تحت تأثیر قرار دهد. از این رو، سکوت در برابر تخریب محیط‌زیست در جریان مخاصمات مسلحانه، به معنای نادیده گرفتن یکی از مهم‌ترین ابعاد امنیت انسانی و توسعه پایدار است.
از منظر حقوق بین‌الملل نیز حفاظت از محیط‌زیست در زمان جنگ یک مسئولیت جدی و غیرقابل چشم‌پوشی است. اصول مصوب کمیسیون حقوق بین‌الملل سازمان ملل متحد درباره حفاظت از محیط‌زیست در ارتباط با مخاصمات مسلحانه، بر ضرورت صیانت از طبیعت و ممنوعیت روش‌ها و ابزارهای جنگی که موجب خسارات گسترده، بلندمدت و شدید زیست‌محیطی می‌شوند، تأکید دارد. همچنین در صورت احراز شرایط و ارکان قانونی، برخی اقدامات نظامی علیه محیط‌زیست می‌توانند واجد وصف جنایت جنگی باشند.
بر همین اساس، حضور رئیس‌جمهوری در کاپ ۳۱ فرصت مغتنمی است تا جمهوری اسلامی ایران، با ارائه مستندات و گزارش‌های کارشناسی از خسارات زیست‌محیطی ناشی از حملات آمریکا و اسرائیل، توجه جامعه جهانی را به ضرورت پاسخگویی عاملان این اقدامات و لزوم ایجاد سازوکارهای مؤثر برای پیشگیری از تکرار چنین تخریب‌هایی جلب کند.
نکته مهم آن است که نباید اجازه داد موضوع حفاظت از محیط‌زیست صرفاً به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و تعهدات اقلیمی محدود شود. امنیت زیست‌محیطی، حفاظت از منابع طبیعی در زمان جنگ، مسئولیت دولت‌ها در قبال تخریب اکوسیستم‌ها و حق نسل‌های آینده برای برخورداری از محیط‌زیستی سالم نیز باید در کانون توجه نظام حکمرانی جهانی محیط‌زیست قرار گیرد.
بی‌تردید، حضور رئیس‌جمهوری در این اجلاس می‌تواند صدای مطالبات زیست‌محیطی ملت ایران را در سطحی فراتر از مذاکرات تخصصی مطرح کند و زمینه‌ساز طرح یک مطالبه مهم بین‌المللی باشد: محیط‌زیست نباید قربانی جنگ، تجاوز و منازعات سیاسی شود و هیچ کشوری نباید خود را در برابر پیامدهای زیست‌محیطی اقدامات نظامی‌اش پاسخگو نداند.
این همان پیامی است که ایران می‌تواند در کاپ ۳۱ با اتکا به مستندات علمی، ظرفیت‌های حقوقی و دیپلماسی فعال محیط‌زیستی به جامعه جهانی منتقل کند.
