در حافظه موقت ذخیره شد...
سعدی ژاپن
نگاهی به کتاب گلستان ژاپنی نوشته یوشیدا کنکو
افسری که راهب شد
نویسنده این کتاب، یوشیدا کنکو، یک راهب، شاعر و اندیشمند سرشناس ژاپنی بود که بین سال‌های ۱۲۸۳ تا ۱۳۵۰ میلادی زندگی می‌کرد. او در دورانی پرآشوب و پرتلاطم از تاریخ ژاپن زندگی می‌کرد. کنکو در ابتدا از نزدیکان دربار و اهل ادب بود و با شعر و آداب اشرافی به خوبی آشنایی داشت. در جایی هم گفته شده است که خود یک افسر در دربار بوده اما بعد از مرگ امپراتور و مسائل شخصی، تصمیم گرفت از مقام و جاه دنیوی کناره‌گیری کند، بنابراین او سر تراشید، لباس زهد پوشید و تبدیل به یک راهب بودایی شد. البته کنکو از سر ناامیدی و شکست‌خوردگی از دنیا کناره‌گیری نکرد؛ بلکه این کار راهی برای آزادی فکری و آرامش درون او بود تا بتواند از گوشه‌ای دنج و دور از هیاهو، به زندگی نگاه دیگری داشته باشد. او در انزوا و خلوت خود، بدون اینکه به فکر شهرت یا نگارش یک کتاب رسمی باشد، شروع به نوشتن کرد. هرآنچه را از خاطرات، دیده‌ها، زیبایی‌ها و حقیقت‌های تلخ و شیرین روزگار به ذهنش می‌رسید، روی کاغذ آورد. کتاب «گلستان ژاپنی» دربرگیرنده یک پیشگفتار شاعرانه و ۲۴۳ قطعه یا بند کوتاه و بلند است؛ یادداشت‌هایی خودانگیخته که طول آنها از یک عبارت کوتاه و مختصر تا مقاله‌ای در چند صفحه متغیر است. در بن‌مایه‌های اثر کاملاً ردپای آیین بودا دیده می‌شود، گرچه این اثر به مضامینی مثل اندوه، حسرت، زوال زیبایی‌ها و ثروت اشاره می‌کند اما متن ناامیدکننده‌ای ندارد و حتی چشم مخاطب را به روی آنچه ماندگار نیست باز می‌کند.
مقایسه سعدی و یوشیدا کنکو
اما پیوند میان این اثر ژاپنی با زبان فارسی داستانی خواندنی و پرمعنا دارد. همان‌گونه که هاشم رجب‌زاده مترجم اثر در مقدمه یادآور می‌شود، ادیبان و ایران‌شناسان سرزمین برآمدن آفتاب سال‌هاست که «تسوره زوره‌گوسا» را همتای گلستان سعدی دانسته و آن را «گلستان ژاپنی» لقب داده‌اند. این نام‌گذاری تصادفی یا صرفاً تلاشی ذوقی برای آشناسازی نیست؛ بلکه ریشه در جوهر مشترک این دو اثر دارد. هر دو کتاب گنجینه‌ای سرشار از پند، حکمت، بصیرت عرفانی و حکایت‌های آمیخته به طیب و طنز هستند. مترجم با استناد به منابع ادبی تاکید دارد، قلم کنکو نزدیکی بسیاری زیادی با شیوه سهل و ممتنع سعدی شیرازی پیدا می‌کند و وجه اشتراک‌های بسیاری با ایجاز، ایهام و اعجاز زبان گلستان سعدی دارد. همچنین «تسوره زوره‌گوسا» را از حیث نکته‌گویی و حکایت پردازی با گلستان سعدی نزدیک به هم می‌داند.
«تسوره زوره‌گوسا» نیز همچون گلستان، با وجود گذر قرن‌ها هنوز جایگاهی زنده در آموزش و فرهنگ کشور خود دارد؛ شاهکاری که نسل‌های پیاپی در مدارس به مطالعه آن می‌پردازند و سالخوردگان و سالمندان همچنان از خواندن آن دست نمی‌کشند. یکی از پیوندهای کتاب میان معرفت بودایی و عرفان اسلامی است به همین دلیل درک آن برای مخاطبان فارسی زبان تا حد زیادی ساده می‌شود. مفاهیمی مثل بی‌وفایی دنیا، دوری از طمع و زیاده‌خواهی، آرامش دل با قناعت کردن و فکر کردن به مرگ به عنوان شروع بیداری واقعی که برای ما فارسی‌زبان‌ها کاملاً آشنا و ملموس است، در این اثر ادبی کنکو مورد توجه قرار گرفته است.
مترجم اثر تلاش کرده برای اینکه ترجمه بهتری از«تسوره زوره‌گوسا» داشته باشد منابع بیشتر و متنوع‌تری را مطالعه کند. او حتی برای نکته‌هایی که نیاز به توضیح داشته، یادداشت‌های کوتاهی به پایان متون کنکو اضافه کرده اما شیوه نظم سخن نویسنده را با امانت داری حفظ کرده است.
کتاب «گلستان ژاپنی» صرفاً یک ترجمه منفرد نیست، بلکه پژوهشی تطبیقی و بسیار درخور توجه به شمار می‌رود. ساختار کتاب شامل دو بخش کلیدی است. در بخش نخست، پژوهشی مفصل در ده فصل تدوین شده که به مقایسه جهان فکری، خاستگاه‌های تاریخی و ظرافت‌های فرمی دو نویسنده اختصاص دارد؛ سرفصل‌هایی نظیر سعدی و کنکو، روزگار سعدی و زمانه کنکو، باریک‌نگری کنکو و جهان‌بینی سعدی، طریقت و عرفان، و رسم و راه زندگی که بستری تاریخی و تحلیلی برای درک بهتر متن فراهم می‌کنند.
در بخش دوم، متن اصلی کتاب کنکو گنجانده شده که در آغاز هر قطعه به بیتی، مصرعی یا گزیده‌ای کوتاه از شیخ اجل پیوند خورده است. برای نمونه، در جایی کنکو از قناعت کردن می‌گوید و پیش از آن یک مصرع کوتاه از سعدی عنوان می‌شود: مثلا در ادامه این شعر از سعدی «ای قناعت توانگرم گردان» سخن کنکو درباره نکوهش تجملات بیهوده در روزهای سخت کشور و پریشانی مردمان اینگونه نقل می‌شود: «کسانی که، غافل از اندرزهای روزگار طلایی فرزانه مردان کهن، در نیابند که چه هنگام مردم پریشانند و کشور در بلاست، و در این پندار بمانند که از ریخت و پاش بی‌بند و بار چه باک، دریغا که در چشم من از بی‌خردانند. هرآنچه که داری به کاربر، جامه‌های نفیس را بپوش و بر اسب‌ها و تخت روان‌ها که داری بنشین، اما بر سر آن مباش که زیب و زیورهای تازه داشته باشی. این بود سخن کوجوءدونو (از درباریان امپراتور شوجاکو و امپراتور موراگامی) در دم مرگ.»
مترجم همچنین در مقایسه برهه زمانی زندگی سعدی و کنکو و نگارش گلستان و تسوره زوره‌گوسا به این نکته اشاره می‌کند که سعدی در میانه آشوب‌های چنگیزخان در کشور می‌زیسته و کشمکش‌های داخلی احوال پارس را آشفته ساخته بود. در عین حال دوران زندگی کنکو هم در ژاپن هنگام انقلاب و دگرگونی‌های سیاسی بوده است. با این حال هر دو اثر با تکیه بر مفاهیم مشترک انسانی و عرفانی نگاشته شده‌اند.
