با وقوع تغییرات سرنوشت‌ساز و بنیادین در دوران اصلاحات میجی در ژاپن، درهای تازه‌ای به روی ابعاد اجتماعی، سیاسی و فرهنگی این کشور باز شد و جامعه سنتی ژاپن با شتابی بی‌سابقه به سوی مدرنیته و ‌گذار از ساختارهای کهنه حرکت کرد. در این دوران پرالتهاب، میجی به درستی دریافت که تحقق اهداف توسعه و ساختن کشوری قدرتمند در گرو داشتن شهروندانی آگاه، متخصص و تحصیل‌کرده است؛ مسأله‌ای که به تحولی عمیق و ساختاری در نظام آموزشی ژاپن انجامید. این انقلاب نه فقط در زمینه اقتصاد، ارتش و سیاست رخ داد، بلکه به لایه‌های عمیق فرهنگی نیز نفوذ کرد و تمامی حوزه‌ها، بویژه ادبیات و هنر را تحت‌تأثیر قرار داد. با ورود ژاپن به قرن بیستم، تغییرات بسیاری در این کشور رخ داد که منجر به ظهور چهره‌های بزرگ ادبی شد. در این میان، ناتسومه سوسه‌کی به عنوان یکی از تأثیرگذارترین و برجسته‌ترین نویسندگان دوران پس از اصلاحات میجی است. وقتی سخن از آثار ادبیات در دوران مدرن ژاپن به میان می‌آید، نمی‌توان آثار نویسنده‌ای چون ناتسومه سوسه‌کی را نادیده گرفت. سوسه‌کی در ابتدا یک روزنامه نگار بود اما بعدها به شکل تخصصی وارد رشته ادبیات شد. مخاطبان این نویسنده او را بیشتر با رمان‌های بلندش مانند «ما گربه هستیم»، «سانشیرو» و«کوکورو» می‌شناسند اما کتاب «روزی از روزهای اول پاییز» که در ادامه به معرفی آن می‌پردازیم، مجموعه‌ای از داستان‌های کوتاه و روایت تجربیات شخصی سوسه‌کی که با ترجمه قاسم مؤمنی از سوی انتشارات «هفت اقلیم هنر» منتشر شده است. قاسم مؤمنی، مترجم پرکار حوزه ادبیات و علوم انسانی، با برگردان آثار شاخصی در زمینه‌های فلسفه، روانکاوی و داستان، ردپایی روشن در بازار نشر دارد.
کتاب «روزی از روزهای اول پاییز» اثری لطیف و تأمل‌برانگیز است که خواننده را با خود به ژاپن آغاز سده بیستم می‌برد. ساختار این کتاب بر اساس یادداشت‌ها و روایت‌های نویسنده در هفت داستان شکل گرفته است که به ترتیب عبارتند از: «شامگاه رسیدنم به کیوتو»، «گنجشک نوک صورتی»، «پروفسور کوبر»، «وداع با پروفسور کوبر»، «صداهای عجیب»، «نامه»، و «روزی از روزهای پاییز». کتاب بدون مقدمه و حاشیه‌روی، مستقیماً با داستان نخست یعنی «شامگاه رسیدنم به کیوتو» آغاز می‌شود؛ روایتی که به سال ۱۹۰۷ میلادی بازمی‌گردد. داستان، ماجرای مسافری را روایت می‌کند که در شامگاهی سرد و گزنده پا به شهر کهن و تاریخی کیوتو می‌گذارد. او سفر خود را با قطار از توکیو آغاز کرده و پس از ورود به کیوتو، ناچار است برای رسیدن به مقصد بعدی از وسیله سنتی ریکشا استفاده کند. مسافر که خود ناتسومه سوسه‌کی است، مسیر تاریک و سرد راه را با چنان مهارتی توصیف می‌کند که خواننده از شدت سرما لرزش دندان‌های او را در گوش خود حس می‌کند. او در این مسیر از المان‌ها و نمادهای آشنای کیوتو سخن می‌گوید؛ ازآش شیرین لوبیا قرمز و فانوس‌های سرخ و عظیم گرفته تا ریکشاهای پرسر و صدایی که صدای کشیده شدن چرخ‌هایشان در طول مسیر، ذهن خسته مسافر را آزار می‌دهد.
هرچه مسیر طولانی‌تر می‌شود و مسافر بیشتر در دل تاریکی و سرما پیش می‌رود، وزش بادهای سرد نیز شدت می‌گیرد و همین فضای ملموس است که او را به یاد آخرین خاطراتش از این شهر می‌اندازد؛ روزهایی که به همراه دوست دیرینه‌اش، شیکی، به کیوتو آمده بود، هرچند آن زمان هوا به این سردی نبود. مسیر مسافر سرانجام به پایان می‌رسد و او در تاریکی جنگل، نوری را از دور دست تشخیص می‌دهد و برای اسکان راهی آنجا می‌شود. او در تمام لحظات این سفر حزن‌انگیز، به یاد دوست قدیمی‌اش شیکی می‌افتد؛ دوستی که هر دو از اهالی قلم و روزنامه‌نگار بودند. مسافر(سوسه‌کی) از یخبندان بیرون به درون اقامتگاهی گرم با رختخوابی نرم هدایت می‌شود و صاحب مسافرخانه به گرمی از او استقبال می‌کند، توصیف لحظات استراحت در آن اتاق کوچک به قدری شیرین و دلچسب از کار درآمده که خواننده با تمام وجود آرامش آن را لمس می‌کند. این آرامش دیری نمی‌پاید و خواب او در سکوت سپیده‌دم با صدای پرنده‌ای خاص بر شاخسار نارونی تنومند درهم می‌شکند؛ پرنده‌ای که مشخص نیست کلاغ است یا موجودی دیگر. با روشن شدن هوا، دیگر از گرمای شب گذشته در اتاق خبری نیست و سوز سرما دوباره راه خود را به درون اتاق باز کرده است.
 
گنجشک چینی
داستان دیگر کتاب با عنوان «گنجشک نوک صورتی» فضایی دگرگون اما به همان اندازه لطیف را رقم می‌زند. ماجرا از آنجا آغاز می‌شود که سوسه‌کی در اتاق کار خود در منزل مشغول است و ناگهان «میه‌کیچی»، یکی از نویسندگان جوان و از شاگردان پیشین او، وارد اتاق می‌شود و پیشنهاد نگهداری از یک پرنده را مطرح می‌کند. سوسه‌کی جویا می‌شود که چه پرنده‌ای مناسب است و میه‌کیچی «گنجشک چینی» را پیشنهاد می‌دهد. مسئولیت خرید پرنده به دلیل طرح‌ریزی اولیه به عهده خود میه‌کیچی گذاشته می‌شود و سوسه‌کی بدون هیچ تردیدی پول را به او می‌سپارد. پس از گذشت ماه‌ها سرانجام انتظار به سر می‌آید و «گنجشک نوک صورتی» در قفسی مجلل در اتاق کار نویسنده جای می‌گیرد. از آن پس، وظیفه روزانه سوسه‌کی آغاز می‌شود؛ او باید هر روز دانه‌های ارزن را آماده کند و صبح به صبح ظرف آب تازه برای پرنده بگذارد.
سوسه‌کی روز خود را با رسیدگی به این پرنده کوچک آغاز می‌کند و با دقتی موشکافانه اعضای ظریف بدن پرنده را زیر نظر می‌گیرد و دلبسته او می‌شود. روزی که نویسنده سخت غرق نوشتن بود و در سکوت اتاق صدایی جز خش‌خش قلم روی کاغذ شنیده نمی‌شد، ناگهان صدای آواز گنجشک نوک صورتی سکوت را می‌شکند. او پیش‌تر از میه‌کیچی شنیده بود که وقتی این‌گونه پرندگان با خانه جدیدشان انس می‌گیرند، شروع به آواز می‌کنند. روزها از پی هم گذشت و سوسه‌کی به مرور نسبت به گنجشک چینی کم‌توجه شد و گاه‌وبی‌گاه به او سر می‌زد؛ تا اینکه روزی گربه‌ای به قفس پرنده که در ایوان قرار داشت حمله کرد، حادثه‌ای که باعث شد گنجشک دیگر هرگز آواز نخواند. سرانجام این بی‌توجهی‌های پی‌درپی سوسه‌کی، سرنوشت غم‌انگیزی را برای پرنده کوچک رقم زد. مترجم کتاب با دقتی ستودنی، تمامی اصطلاحاتی را که ممکن است برای مخاطب فارسی‌زبان ناآشنا باشد، ریشه‌یابی و معنا کرده است؛ از واژگان کهن ژاپنی و پوشش‌های سنتی این سرزمین گرفته تا نام‌ها، آیین‌ها و سنت‌های دیرینه ژاپن که به درک بهتر فضای کمک می‌کند.
 
استاد نامدار توکیو
بخش دیگر این کتاب به خاطره دیدار سوسه‌کی با پروفسور کوبر، استاد دانشکده ادبیات اختصاص دارد؛ استادی که به گفته نویسنده کتاب، اگر از صد دانشجوی دانشگاه توکیو بخواهند نامدارترین استاد ادبیات را برگزینند، از میان انبوه استادان شایسته ژاپن، دست‌کم 90 نفر بی‌گمان او را نام خواهند برد. کوبر پس از هجده سال زندگی در کشورهای غربی، هنگامی که به وطنش ژاپن بازگشت، با استقبال گرم نویسندگان و روزنامه‌نگاران روبه‌رو شد، اما در نهایت سه سال بعد، بار دیگر ژاپن را ترک کرد. یکی از خاطراتی که سوسه‌کی از استاد خویش به یاد می‌آورد، ماجرای نگهداری از یک کلاغ است؛ کلاغی که روزی خودش را به پنجره اتاق پروفسور کوبر رساند و او نیز به این پرنده پناه داد. این داستان کوتاه، مهاجرتی معکوس را که در نهایت با ترک دوباره ژاپن کامل می‌شود به تصویر می‌کشد. سوسه کی در این داستان اعتراف می‌کند استاد کوبر در هیچ‌کجا کاملاً آرام نمی‌گیرد. این روایت، هرچند کوتاه است، اما لایه‌های عمیقی از انسان‌دوستی مانند ارج نهادن به استاد توسط شاگران و علاقه‌مندان به ادبیات و موضوعی مانند نگهداری از یک کلاغ دارد.
 
سایه شک
ناتسومه سوسه‌کی در داستانی با عنوان «نامه»، نگاشته‌شده در سال ۱۹۱۱، از جوانی می‌گوید که از دوران نوجوانی در نزدیکی خانه آنها زندگی می‌کرد. «جوکیچی»، جوانی محتاط و مبادی آداب به نظر می‌رسید؛ تا جایی که توانست در دل سوسه‌کی و همسرش جا خوش کند و چهار سال تمام در همسایگی این زوج روزگار بگذراند، او پس از گذراندن دوره چهارساله تحصیلی‌اش، برای شروع کار به شهر دیگری مهاجرت کرد. در دوران سکونت جوکیچی در آن حوالی، او شاهد تعاملات و رفت‌وآمد این زوج با اقوامشان بود و در میان همین دیدارها، به دختر یکی از بستگان همسر سوسه‌کی دل بست و از این زوج خواست برای خواستگاری نزد مادر آن دختر بروند. مادر دختر جوان شرط مهمی داشت؛ او برای همسر آینده فرزندش نه انتظار ثروت داشت، نه خانه و نه شغلی پردرآمد، تنها توقعش پاک‌دامنی و پرهیزگاری جوکیچی بود.
 سوسه‌کی احساس می‌کرد می‌تواند بی‌قید و شرط پاک‌دامنی جوان را تأیید کند، چرا که چهار سال تمام او را در کنار خود دیده بود و هرگز خصلتی از او که ذهنیت بدی ایجاد کند، مشاهده نکرده بود؛ با این حال، با اصرار همسرش تصمیم گرفت به شهر محل سکونت جدید جوکیچی برود تا تحقیقات دقیق‌تری انجام دهد. اما نتیجه تحقیقات برخلاف انتظار سوسه‌کی از آب درآمد.
نویسنده در این داستان تلاش می‌کند بگوید حتی چهار سال همسایگی نزدیک و معاشرت روزمره، لزوماً شناختی عمیق از باطن انسان‌ها نمی‌سازد. جوکیچی در چشم راوی، نماد جوانی موقر، مؤدب و بی‌نقص است؛ اما این قضاوت بر پایه «دیده‌ها در چارچوب خانه و محله» شکل گرفته، نه حقیقت نهان او. سوسه‌کی که خود نقشی شبیه به پدرخوانده یا واسطه خیر را پذیرفته بود، ناگهان در موقعیت دشوار اخلاقی قرار می‌گیرد و بهای سنگینی برای اولویت قرار دادن اخلاق در این زمینه می‌پردازد.
در بسیاری از شاهکارهای ناتسومه سوسه‌کی درون‌مایه‌هایی چون «خیانت به اعتماد»، «تنهایی انسان مدرن» و «شکاف میان نقاب اجتماعی و تمایلات تاریک پنهان» جریان دارد. داستان‌ «نامه» و چند داستان دیگر در این کتاب نیز بازتابی فشرده و گیرا از همین مضامین است و نشان می‌دهد اخلاق‌گرایی ظاهری، تنهایی بشر و سازگاری انسان با دشورای‌های زندگی تا چه اندازه می‌تواند نقابی برای پنهان کردن خصلت‌های ناروا باشد.